پیشگفتار
ندیـده دیـده‌ی تـاریـخ چـون تو بانویـی
که حق به گردن آزادی و عدالت داشت
شفق مشهدی

«در این کشمکش روزمره برای وفادار ماندن به هر آنچه عادلانه، درست و اخلاقی است، لحظاتی است که کربلای شخصی ما محسوب می‌شود. حضرت فاطمه و حضرت زینب نمونه و الگوی ایستادگی هستند. اما در عین حال هر دوی آن‌ها انسان بودند. بدون در نظر گرفتن موهبت‌های معنوی ایشان، هر دو زن، همسر، مادر و دختر بوده‌اند. آن‌ها از دست دادن، نگرانی، و غم را درک کرده‌اند. این مسئله‌ای اساسی است. اِنسانیّتِ آغشته با شجاعت آن‌ها، ایشان را به الگوهایی تبدیل کرده که از مرزهای مذهب، سیاست، فرهنگ و اجتماع عبور کرده‌اند.»
کریستوفر کلوهسی از متن کتاب

چندان نیازی به استدلال ندارد که از قرن نوزدهم میلادی به بعد تمدن جهانی برای خلاصی از فرهنگ مردسالار، مشغول پوست انداختن بوده است. آمارها در اکثر کشورها نشان می‌دهد که درصد زنان تحصیل‌کرده به نسبت مردان اگر فزونی نداشته باشد لااقل هم‌طراز است. در همه‌جا زنان برای احراز اقتدار، به نسبت توان علمی و حرفه‌ای که در جامعه دارند، مجدّانه تلاش می‌کنند. جنبش‌های فِمِنیستی در همه‌ی نقاط گیتی، سر برآورده و به نظرگاه‌ها و اُفق‌های اندیشگی و نهادی متعددی رسیده‌اند. جهان اسلام و ایران زمین نیز به‌طور روزافزون در معرض این خواست‌ها و چالش‌ها بوده‌اند. حاصل این وضعیّت تمدّنی و جهانی یا ظهور چشمگیر زنان در عرصه‌های زندگی اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی بوده یا تنش‌هایی که رو به همین اهداف دارد. تا اینجا، تحولات فوق در همه جای گیتی میمون و مبارک است. بروز جنبه‌های منفی این پدیده وقتی است که احرازِ اقتدارِ زنانه در قالب فرهنگ‌های مختلف به هزینه‌ی هویّت‌های زنانه و مادرانه صورت می‌گیرد. برای بسیاری از اندیشمندان و پژوهندگان تمدنی یک سؤال اساسی این است که آیا قدرت اجتماعی، سیاسی و حرفه‌ای از یکسو و زنانگی یا مادری از سوی دیگر در یک معادله، حاصلِ جمع صفر قرار می‌گیرند؟! به دیگر سخن آیا تصوّر محوِ سیستم مردسالار و ظهور آزادانه‌ی زنان در عرصه‌های زندگی اجتماعی و سیاسی و حرفه‌ای، در عین حال، استواریِ نهاد خانواده و رونق امر مادری در جامعه، ممتنع است؟
در پی پاسخ به این سؤال بود که نویسندگان کتاب حاضر با پنجمین شماره از امام حسین پژوهی برای جهان معاصر به شخصیت زینب کبری رسیدند. حضرت زینب که شخصیّتِ بی‌بدیلی در تاریخ اسلام دارد، یک مکتب زنانه را نمایندگی می‌کند که از حضرات خدیجه کبری و فاطمه زهرا تا زنان شاخصی که پس از حضرت زینب در تمدن اسلامی اثرگذار بوده‌اند، امتداد دارد.
در این مکتب و در چهره‌ی شخصِ حضرت زینب که در فاجعه‌ی تاریخی کربلا بیشترین نمود خود را به منصّه‌ی ظهور می‌رساند بانویی مشاهده می‌شود دانشمند، حکیم و فرزانه، آموزگاری برجسته، همسری شایسته، مادری ارجمند، خواهری وفادار و فداکار، دختری که زبان علی (ع) را در کام داشت و قهرمان مهار عواطف و شکیبائی در بزرگترین تراژدی و خشونت‌گری تاریخ.
زینب کبری در وجود خویش، در عین برخورداریِ حداکثری از صفات فوق که در هیچکدام اِغراقی نیست، در حقیقت به پرسش مهم کتاب حاضر پاسخی روشن می‌دهد: اقتداری که همه‌ی خشونت‌سالارهای یزیدی را به سخره می‌گیرد، اقتداری که جمع بزرگترین مصیبت زدگان تاریخی را مدیریت می‌کند و اقتداری که در خطبه‌های مردافکن کوفه و شام آتش شرم به جان خیلِ مردمانِ منفعل و شریک جنایت می‌اندازد، زینب همه‌ی این اقتدارها را با ظریفترین و رقیقترین عواطف و احساسات زنانه، خواهرانه، مادرانه و خویش‌دوستانه جمع می‌کند. در همه‌ی این صحنه‌ها، زینب کبری چیزی از زنانگی و لطافت و عطوفت و چیزی از قدرت و رشادت و مدیریت بحران به معنای وسیع کلمه کم نمی‌آورد. در این صورت سیره‌ی روشن آن حضرت برای نسلی از زنان در جهان که در جستجوی رفع مردسالاری و احراز اقتدار سیاسی و اجتماعی هستند این نوید را در بر دارد که جمع اقتدار اجتماعی و مادری و زنانگی معادله‌ی ممتنعی نیست. به دیگر بیان نه اِحراز قدرت، نیازمند هزینه کردن و فروکاستن زنانگی و مادری است و نه برعکس.
در مقاله‌ی نخست مجموعه‌ی زینب پژوهی که پیش روی خوانندگان است نگارنده و محمدحسین محلاتی به سیره‌ی حضرت زینب از منظر الهیات اقتدار و شرم می‌نگرند. در این مقاله موازنه‌ی بین قدرت و حیا در شخصیّت آن حضرت مورد بررسی قرار می‌گیرد. مقاله همچنین نشان می‌دهد که در یک نگاه شرم پژوهی تطبیقی، حضرت زینب از طریق خطبه‌های روشنگر خود در کوفه و شام وجدان خفته‌ی جامعه جاهلی ـ اموی را بیدار کرده و در بُعد تمدنی، جامعه‌ی جهانی را در وضعیّت اعتذار قرار می‌دهد.
مقاله بعدی به قلم مرتضی رحیمی‌نژاد به شرح مهمترین ویژگی‌های شخصیتی زینب کبری می‌پردازد و بویژه از ظرفیت‌های عظیم آن حضرت به عنوان آموزگار معنوی و نیز وصایت امام معصوم پرده برمی‌دارد. این نوشته روشن می‌سازد که چگونه خطبه‌های تاریخی پساعاشورایی آن حضرت در کوفه و شام در یک شرم‌گستری کلان دستگاه خشونت‌گستر یزیدی و فرهنگ بی‌وفای کوفی را نوعی خودکشی تمدنی تلقی می‌کند:
«نبریده‌اید مگر گوشت خود را و ندریده‌اید مگر پوست خود را … اندامت بر زیان تو گواهی می‌دهند … ننگ و جنایت تو (یزید) هرگز شسته نخواهد شد …»
در مقاله‌ی بعدی به قلم محمدهادی طلعتی سیره و سرگذشت حضرت زینب در آئینه‌ی چند نگاه فِمِنیستی متداول، امثال فمنیسم رادیکال، فمنیسم لیبرال و فمنیسم فرهنگی مورد نقد قرار می‌گیرد. نویسنده روشن می‌سازد که چرا شخصیت حضرت زینب را نمی‌توان و نشاید به یک الگوواره‌ی فمنیستی فروکاست.
مقاله‌ی بعدی تحت عنوان جهاد کلمات ترجمه‌ی سیدشهاب‌الدین مصباحی از متن انگلیسی به قلم عبیر همدار سخن‌های حضرت زینب را چه در زندان اسارت و چه در خطبه‌های کوفیه و شامیه، مصداق اَعلای جهاد از طریق سخن می‌داند. در این مقاله حضرت زینب کبری به صورت یک کنشگر سیاسی بسیار مؤثر ظاهر می‌شود. این مقاله در سیره‌ی زینب نشان می‌دهد که زن نقش منفعل و مصیبت‌پذیر ندارد بلکه هم مبارزه می‌کند و هم محافظت (اشاره به پرستاری حضرت زینب از زخمی‌های پشت جبهه کربلا و بویژه محافظت فیزیکی ایشان از امام سجّاد (ع)) زینب در یک جمله‌ی تاریخی خطاب به یزید می‌فرماید: هرگز شرم تو شسته نخواهد شد. نویسنده از قول یک محقق بنام لارا دیب یک گزاره‌ی اخلاقی کلان را صورت‌بندی می‌کند:
«اگر زینب همه‌ی خویشان مرد خود را از دست داد و ادامه داد، چرا ما ادامه ندهیم؟»
مقاله‌ی بعد به قلم عبدالرسول هادیان از طریق خطبه پژوهی حضرت زینب نشان می‌دهد آن حضرت چگونه بر آموزه‌های قرآنی تسلّط علمی داشته و چگونه این آموزه‌ها را در مدیریت تراژیک‌ترین صحنه‌های زندگی بشر به کار بسته است. به یک معنا زینب کبری تاریخ را در آئینه‌ی قرآن می‌دیده است. در این مقاله الهیات پیمان و وفا برجسته شده و آخرت‌شناسی بی‌وفایی مورد توجه قرار گرفته است.
در مقاله‌ی بعد به قلم علی‌اکبر مهدی‌پور تحت عنوان بارگاه عرش نشان، نویسنده اسناد محل آرامگاه حضرت زینب را نشان می‌دهد و دست آخر روشن می‌سازد که چگونه با توجه به اثرگزاری تاریخی آن حضرت به‌مثابه‌ی یک قِدّیسه، رقابتی تنگاتنگ بین چند شهر عمده‌ی جهان اسلام صورت می‌گیرد که هرکدام مدّعی آرامگاه سمبل مقاومت ستبر زنانه در مقابله با یک خشونت تاریخی می‌شوند. این تاریخچه نشان می‌دهد که سیره‌ی زینبیّه چه پتانسیل قوی برای نهادسازی دارد.
زبان حال شهرهایی که در اِدّعای حضور زیارتگاه آن حضرت در خطّه‌ی خویش، رقابت دارند شاید این بیت از مراثی باشد که در وصف حضرت زینب آمده است:
اَلا که مَقْدم تو مژده‌ی سعادت داشت
به خاک بوسی راهت فرشته عادت داشت
در مقاله‌ی بعد به قلم سیدمحمد ثقفی، علل همراهی اهل بیت با امام حسین (ع) در سفر پرمخاطره‌ی ایشان مورد توجه قرار می‌گیرد و نشان می‌دهد که سیره‌ی حضرت زینب در همراهی برادر در مهمترین بحران جامعه صدر اسلام پرده نشینی منفعلِ زنانه را نفی می‌کند.
مقاله‌ی بعد به قلم مریم مشکواتی به معنویت و خردورزی در بینش و شخصیت حضرت زینب کبری می‌پردازد و از منظر متفاوتی با مقاله‌ی پیشین اندیشه‌ی پرده‌نشینی منفعل را در تقابل با سیره‌ی زینبی می‌بیند.
در مقاله‌ی بعد به قلم محمد برکت تحت عنوان راحت جان و تن، نویسنده، یک متن فاخر قاجاری را به کتابت نوّاب شیرازی در سیره‌ی اصحاب کربلا و بویژه حضرت زینب مورد توجه قرار می‌دهد. این نوشته مشحون از اشعار متناسب و به‌جا در رثای شهیدان و در بزرگداشت حضرت زینب کبری است. سخن روایی ـ حماسی بسیار جذاب این نوشته، آن را مستعد یک اثر فاخر در تئاتر و هنرهای نمایشی می‌کند. شعرهای متن که از شعرای متفاوت و متعدد وام گرفته همه استوار و پرمغز است:
هرکس به راه دوست شود کشته خیر اوست
در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست
مقاله‌ی بعد یک کتابشناسی کوتاه ولی پرمغز از آثار کریستوفر کلوهسی کشیش کلیسای کاتولیک در مورد حضرات فاطمه و زینب علیهماسلام به قلم سیدشهاب‌الدین مصباحی است. این مقاله در واقع پرده از یک قِدّیسه‌پژوهیِ تطبیقیِ فاخر برمی‌دارد که شایسته است کل این آثار به زبان فارسی ترجمه گردد. نویسنده با مطالعه‌ی دقیق سیره‌ی حضرت زینب اوّلاً نشان می‌دهد که زینب دست‌پرورده‌ی همان مکتب زنانه ولی به جدّ کنشگرانه‌ی فاطمه زهرا (ع) است و ثانیاً زینب و فاطمه زهرا همچون مریم مقدس نه تنها برای زنان تاریخ، بلکه برای مردان نیز الگو هستند، زیرا بین رقیقترین عواطف زنانه و سپس مدیریت بدترین مصیبت‌های تاریخی جمع کردند. نویسنده معتقد است شاید هر کسی، به درجاتی قوی و ضعیف، یک کربلای خصوصی در زندگی خویش دارد. بدین‌سان هر انسانی چه زن و چه مرد می‌تواند در معرض یک تجربه‌ی زینبی قرار گیرد، «یعنی تعهد تزلزل‌ناپذیر به آنچه اخلاقی است.»
در مقاله‌ی بعد به قلم محمدکریم نعمتی، نویسنده با شرح چگونگی ورود میلاد باسعادت حضرت زینب کبری به تقویم ملی با مشارکت شخص نویسنده و حمایت روحانیون فارس، روند یک نهادسازی زینبی بسیار موفق را نشان می‌دهد که نهایتاً در زندگی معاصر ایرانیان و شیعیان به صورت «روز پرستار» از میان مناسبت‌های ملی سر برآورده است.
در آخرین مقاله به قلم علی‌اکبر مهدی‌پور، کتابشناسی مهمی در زینب‌پژوهی آمده است که محققین آینده در این رشته را یاری می‌رساند.
پایان‌بخش کتاب حاضر منتخب اشعار فاخری است که توسط محمدکریم نعمتی گزینه شده و الهام‌بخش سخنوران و مداحان عاشورایی است.
سال گذشته دفتر چهارم امام حسین پژوهی برای جهان معاصر در تخصیص به سرگذشت حضرت عباس ابن علی (ع) به درستی کتاب «الهیات وفا» نام گرفت. جای بسی خوشوقتی است که این کتاب از انتشارات مرکز پژوهشی مجد شیراز به سرعت مورد توجّه جهانی علاقه‌مندان سیره‌ی اهل بیت و خاندان حضرت ختمی مرتبت قرار گرفته است. کتاب مزبور، امسال (1402) موضوع سه سخنرانی دکتر مرتضی ابطحی در مرکز اسلامی نور و دانش در ایالت نیوجرسی ایالات متحده گردید. یکی از بانیان مرکز نور و دانش، استاد ارجمند و هنرگستر، فرشچیان، از افتخارات ایران زمین است.
در اقتفای الهیات وفا، امید می‌رود کتاب حاضر که می‌شود به آن «الهیات اقتدار و شرم» نام نهاد، راه و جای خود را به زودی در ساحت ارادتمندان اهل بیت عصمت و طهارت باز کند. نویسندگان این دفتر از امام حسین پژوهی معاصر سعی بلیغ داشته‌اند که کتاب، حتی برای محافل غیرمذهبی و آکادمیک جهانِ فارسی زبان، مفید و مورد استفاده باشد.
مرکز پژوهشی مجد شیراز تاکنون با انتشار هفت دفتر شامل دو ویژه نامه در باب امام حسین پژوهی، گام‌های مؤثری برای بسط اخلاق‌پژوهی حسینی برداشته و همچنان به مدد انفاس طیّبه ادامه خواهد داد. در همه‌ی این آثار سعی شده از نظریات اخلاق تطبیقی، بین رشته‌ای و بین ادیانی استفاده شود و مقالات برای جامعه‌ی معاصر جهانی و حل و فصل معضلاتی که با آن روبرو است راهگشا باشد.
انتشار کتاب حاضر بیش از همه مدیون اندیشمندان مرکز پژوهشی مجد شیراز بویژه محمد برکت مدیر و پژوهشگران ارشد اساتید مرتضی رحیمی‌نژاد، محمدهادی طلعتی و سیدشهاب‌الدین مصباحی است. آماده‌سازی فنی و هنری این اثر مدیون احسان طلعتی می‌باشد که با دقتی مثال زدنی این کار را به سامان آورده است. نویسندگان میهمان اساتید عبدالرسول هادیان، سیدمحمد ثقفی، علی‌اکبر مهدی‌پور، مریم مشکواتی، محمدحسین محلّاتی و محمدکریم نعمتی شایسته‌ی صمیمانه‌ترین سپاس‌ها هستند. دوست فرزانه، اکبر قنبری، مدیر توانای نشر نگاه معاصر در انتشار هر هفت مُجلّد امام حسین پژوهی معاصر سعی و اهتمام بلیغ و مثال زدنی داشته‌اند. باشد که خدای حضرت زینب، این قِدّیسه‌ی بزرگ آل رسول که تمدن انسانی بزرگترین عذرخواهی تاریخ را به او مدیون است پاداش‌گرِ همه‌ی کوشندگان این دفتر باشد. در خاتمه از روح بلند حضرت زینب بابت کاستی‌های این زینب‌نامه پوزش می‌خواهیم. به قول شفق مشهدی:
من و مکارم اخلاق زینبی هیهات
کجا برابر خورشید ذره جرئت داشت؟

شب تاسوعای 1402 شمسی
محمدجعفر امیر محلّاتی