عدالت به مثابه دوستی

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
سَيَجعَلُ لَهُمُ الرَّحمَٰنُ وُدًّا
مسلّماً کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند،
خداوند رحمان محبّتی برای آنان در دلها قرار می‌دهد
مریم ۹۶

در جامعه دوستان نیازی به عدالت نیست
ولی در جامعه مبتنی بر عدالت همچنان به دوستی نیاز است
ارسطو

به‌جای دوست، گرت هرچه در جهان بخشند
رضا مده، که متاعی بود حقیر از دوست
سعدی
در سال 1991 میلادی، ریدلی اسکات، رُمانی از کالی خوری (Callie Khouri)، فیلم‌نامه‌نویس، کارگردان و تهیه‌کننده‌ی آمریکایی را تحت‌عنوان تلما و لویز (Thelma and Louise) به صحنه‌ی سینما آورد که به‌علت ارائه و بیان درخشان قابل‌فهمِ جوهرِ معمّاگونه‌یِ دوستی موردتوجه منتقدان ادبی و سینمایی قرار گرفت. تلما و لوئیز دو زن هستند که شروع دوستی ایشان برای اجرای عدالت تنبیهی علیه یک تجاوز به عنف است ولی در اجرای عدالت راه افراط می‌پیمایند، قوانین بسیاری را نقض می‌کنند و دست‌آخر خود به‌صورت دو مجرم عمده تحت تعقیب و کشته‌شدن قرار می‌گیرند.
فیلسوف معاصر آمریکایی الکساندر نهاماس (Alexander Nehamas) در کتاب «درباره‌ی دوستی» که به فارسی ترجمه شده دوستی معماگونه‌ی تلما و لوئیز را بهترین بیان این واقعیت می‌گیرد که دوستی بطون غیر قابل پیش‌بینی دارد و ممکن است حتی در توافق با شرّ علیه قوانین شکل بگیرد.
نهاماس خاطرنشان می‌سازد که دوستی _که یک فضیلت به‌حساب می‌آید_ ممکن است در یک معادله‌ی کاملاً شرّ شکل بگیرد و این نکته ایست که از چشم کهن‌ترین متون ادبی من‌جمله ایلیاد اثر هومر یا افسانه‌های قبل از آن خاطرنشان شده است.
هشت سال پس از انتشار کتاب نهاماس و 33 سال پس از فیلم تلما و لوئیز، در خرداد 1403، مایک جانسون، رئیس جمهوری‌خواهان مجلس نمایندگان کنگره‌ی آمریکا و 243 نماینده‌ی دیگر این مجلس طرحِ تحریمِ دادستانِ دیوانِ کیفریِ بین‌المللی و سایر اعضای این دیوان را به‌دلیل پیشنهاد دستگیری ناتان‌یاهو به جرم جنایات جنگی در غزه به تصویب رساندند. دیوان کیفری لاهه در آغاز قرن 21، به‌منظور بازدارندگی نهادها و اشخاص از جنایات جنگی و حفظ صلح بین‌الملل در جهان کار خود را آغاز کرد. تفاوت عمده بین دوستیِ فروقانونی و جرم‌گسترِ تلما و لوئیز، از یک سو، و ناتان‌یاهو و اعضای کنگره‌ی آمریکا، از سوی دیگر، در این است که دوستی آن دو زن در واکنش به یک تجاوز شکل گرفت، امّا دوستی سیاسی کنگره و ناتان‌یاهو درواقع وفاداری به حمایت‌های اثرگذارِ لابی صهیونیسم در آمریکا در انتخاب نمایندگان مزبور محسوب می‌شود.
در هر دو داستان، دوستی‌های احساسی یا منفعت‌طلبانه و مزدوریِ مزبور، علیه عدالت می‌ایستد و به جرم و جنایت می‌انجامد. درست همین معضله‌یِ معماگونه‌یِ دوستی است که ارسطو، فیلسوفِ شهیرِ دوستی را بر آن داشت که ضرورت حفظ عدالت در دوستی را خاطرنشان سازد و درعین‌حال دوستی را از موجبات عالی‌ترین نوع عدالت تلقی نماید.
نتیجه این‌که عدالت و دوستی هم می‌توانند توأمان در یک معادله تنش‌آفرین یا معادله‌ی معکوس قرار گیرند و هم در یک معادله‌ی اکمال متقابل.
در کتابی که تحت عنوان «هزینه‌های تمدنی نادوستی» نوشته‌ی مایکل میتیاس توسط مترجم کتاب حاضر در حال انتشار است، نویسنده با یک نگاه تمدنی نشان می‌دهد که چگونه نسبت معماگونه‌ی دوستی و عدالت موجب شد که برای دو هزاره‌ی میلادی، دوستی ارزش پارادایمی خود را در فرهنگ غرب از دست بدهد. در پایان کتاب امّا میتیاس استدلال می‌کند که به‌واسطه‌ی خسارات هنگفت تمدنی از فقدان دوستی به‌عنوان یک ارزش محوری در جامعه، دنیای پسامدرن باید آن را احیا کند وگرنه در اثر تنهایی‌های گسترده‌ی مردمان و افسردگی‌های جانکاه یا جنگ‌های جهانی، بیم آن می‌رود که تمدن غرب افول نماید.
علاوه‌بر میتیاس، تعداد قابل‌توجهی از فلاسفه‌ی سیاسی یا اجتماعی معاصر، ظرف دهه‌های آغازین قرن 21، خواهان جدی‌گرفتن دوستی در همه‌ی رشته‌های علوم اجتماعی و انسانی شده‌اند و معتقدند که نادیده‌گرفتن دوستی در جامعه‌ی مدرن از ترس بروز افراط‌ها و تفریط‌ها، درواقع مصداق خودکشی از ترس مرگ است.
گرچه بنا به آن‌چه آمد، درحال‌حاضر دوستی‌پژوهی آن‌هم به‌صورت بین‌رشته‌ای در محافل آکادمیک غرب درحال شکوفایی چشمگیر است و مثلاً در یکصد دانشگاه مهم آمریکای شمالی شامل ایالات متحده و کانادا تدریس می‌شود، امّا مشکل‌ترین رشته‌ای که هنوز دربرابر دوستی‌پژوهی مقاومت می‌کند مطالعات حقوق و قانون‌گزاری است، زیرا حقوقدانان، خاص‌گرایی دوستی‌ها را نقض عدالت‌جویی محض و بی‌تبعیض می‌دانند و آن را برنمی‌تابند. به دیگر بیان درحالی‌که دوستی‌پژوهی در همه‌ی ساحت‌های علوم انسانی و اجتماعی نفوذ روزافزون دارد با آخرین قلعه‌ی دربسته در همه‌ی فرهنگ‌ها و جغرافیاها، یعنی برج و باروی حقوقدانان به‌عنوان مهم‌ترین چالش فلسفی و سیاسی روبه‌رو است.
خبر خوبِ کتابِ حاضر اما این است که گرچه بسیار معدود، امّا به‌طور مؤثر و راهگشا و روزافزون، چالش‌گرانِ پیشگامی در رشته‌ی حقوق و فلسفه‌ی حقوق پیدا شده‌اند که درهای سنگی قلعه‌های مزبور را باز کرده و به درون باروها راه یافته‌اند. مترجم کتاب حاضر محمّدهادی طلعتی و نگارنده افتخار دارند که نخستین گزارش از این توفیق را در سال 1399 با انتشار کتاب «در نسبت عدالت و حقوق با دوستی» اثر حقوقدان معاصر ایثان ج. لیب (Ethan J. Leib) برای فارسی‌زبانان به ارمغان آوردند.
در این کتاب لیب کمتر به فلسفه‌ی حقوق می‌پردازد، بلکه تلاش دارد تا به‌واسطه‌ی پژوهش‌های میدانی در رشته‌ی حقوق و قانون‌گزاری اثبات کند که دوستی هم‌چون خانواده و برخی دیگر از انواع نهادهای ارتباطاتی و قراردادهای انسانی می‌تواند، بلکه باید، در نگاه حقوقی و در قانون به‌عنوان یک نهاد انسانی شأن موضوعی پیدا کند. لیب خاطرنشان می‌سازد که «مدت‌های طولانی، باور عمومی بر این بود که دوستی نه‌چندان نیاز به قانون دارد و نه توانایی کنارآمدن با قانون را دارد»؛ اما به باور لیب هم قانون می‌تواند در خدمت تعمیق دوستی قرار گیرد و هم دوستی می‌تواند به توسعه‌ی قانونی روابط انسانی کمک شایسته‌ای بنماید. مثال‌ها و نمونه‌های میدانی لیب در نظام قضا به‌روشنی نشان می‌دهد که دوستی و حقوق قانونی دو دنیای مجزا و متخاصم نیستند بلکه از هم بهره می‌برند. به‌نظر لیب الگوهای دوستی برای اعتمادسازی در معاملات اقتصادی و بازرگانی و نگاه به دوستی به‌مثابه‌ی یک قرارداد اجتماعی می‌تواند منجر به یک تحوّل جدّی در نظام‌های قضایی جهان گردد.
رویکرد لیب به دوستی که متوجه نهادسازی و نگرش‌های بین‌رشته‌ای در قانون‌گزاری و سازِکار مَحاکم است البته در خلأ صورت نگرفته، بلکه متأثر از دو عامل عمده‌ی ظهوریافته در جهان آکادمیک است. نخست این‌که در نخستین دهه‌های قرن 21، اکثر پژوهش‌ها گرایشات بین‌رشته‌ای پیدا کرده‌اند. دوّم این‌که درست در همین بازه‌ی زمانی، دوستی‌پژوهی بین‌رشته‌ای مورد اقبال جدّی فرهنگ‌های گوناگون قرار گرفته و ازاین‌رو آثارِ علمی قابل‌توجّهی در این دوره و در این رشته ظاهر گردیده است.
از این میان فی‌المثل یک استاد معاصر آمریکایی در فلسفه‌ی سیاسی به‌نام سبیل شوارزنباخ (Sibyl Schwarzenbach) و استاد دیگری در انگلستان به‌نام کیارا کُردلی (Chiara Cordelli) در کتاب‌ها و مقالاتی از دولت‌ها و سیاست‌گزاران خواسته‌اند که سازِکارهای اجرایی عدالت توزیعی را دوستانه‌تر کنند.
شوارزنباخ که به ایران هم سفر کرده و نگارنده مقاله‌ای از او را به ترجمه‌ی محمّدهادی طلعتی در کتاب دوستی در سپهر اندیشگی شرق‌وغرب منتشر ساخته، معتقد است که شهروندان ازطریق اختصاص‌دادن بخشی از مالیات‌های خود به آموزش و پرورش خانواده‌های بی‌بضاعت می‌توانند دوستی‌های مدنی را تحقق بخشند.
کُردلی در مقاله‌ای تحت‌عنوان عدالت توزیعی و مشکله‌ی دوستی در نشریه‌ی مطالعات سیاسی معتقد است که نظریات موجود عدالت توزیعی در نظام‌های جهانی متوجه رعایت عدالت در سهم جامعه از دوستی‌ها نیستند. او تصریح می‌کند که «اصول عدالت، به‌ویژه برابری منصفانه ی فرصت‌های مدنی باید راهنمایی و مدیریت بخشی از ساختار اجتماعی که تولید و توزیع پیوندهای دوستانه را در جامعه اداره می‌کند به‌عهده بگیرند.» وی معتقد است که دوستی‌ها در جامعه درست مانند ثروت مالی، سرمایه‌ی اجتماعی هستند و دولت باید سهم منصفانه‌ای از این سرمایه را در اختیار همگان قرار دهد. برای مثال، به‌نظر وی، نظام آموزش و پرورش دولتی باید سهم بچه‌های طبقات بی‌بضاعت را در دوستی‌هایی که بین دانش‌آموزان در مدارس شکل می‌گیرد، ازطریق اختلاط بچه‌های خانواده‌های کم‌درآمد و پُردرآمد در مدارس تأمین کند و نگذارد دوستی کودکان صرفاً در چهارچوب طبقات مالی شکل بگیرد.
درحال‌حاضر با گشت‌وگذری در منابع آکادمیک می‌توان تعداد بیشتری از نظریاتی را یافت که به‌طور روزافزون از جنبه‌های گوناگون خواهان دوستانه‌تر کردن سازِکارها و سیاست‌های نهادهای عدالت اجتماعی هستند. همه‌ی آن‌ها در دو هدف مشترکند: عدالت باید دوستانه‌تر و دوستی عادلانه‌تر شود.
برای تأمین این دو منظور، مباحث اشاره شده یا پیشنهاداتی برای توسعه‌ی قانون‌گزاری در ساحت‌های جدید دوستی دارند یا دولت و نهادهای مدنی را تشویق می‌کنند که سرمایه‌های اجتماعی دوستی را عادلانه‌تر و فراگیرتر در اختیار جامعه بگذارند. درواقع می‌توان از خدمات متقابل دوستی و عدالت سخن به‌میان آورد. لیب می‌گوید قانون برای دوستی چهارچوب فراهم می‌آورد؛ دوستی می‌تواند کیفیت همه‌ی روابط انسانی را ارتقا دهد؛ دوستی عفو و گذشت را برای امور جزئی تسهیل می‌کند؛ و ما می‌توانیم دوستی را در مزایای بیمه و سلامت افراد شرکت دهیم. به‌نظر لیب «دوستان کمتر هم‌دیگر را به دادگاه می‌برند».
همه‌ی پیشنهادهای فوق برای خدمات متقابل دوستی و عدالت ناظر بر روبنای نظام قضایی یا سیاست‌های دولتی است. سؤال مبهمی که فراروی نویسنده‌ی کتاب حاضر قرار گرفته درواقع از بُعد تازه و بدیعی یعنی از زیربنای نظام قضایی، حقوقی و قانون‌گزاری و به دیگر بیان از مبنای فلسفه‌ی حقوق وارد می‌شود که می‌تواند به‌طور جدی همه‌ی پیشنهادهای اصلاحات روبنایی را تعمیق بخشد.
بدین‌ترتیب سیو هان تان، دانشمند سنگاپوری، که صورت اولیه‌ی این کتاب را به‌عنوان تز دکتری خود در دانشکده‌ی حقوق دانشگاه هاروارد با درجه‌ی ممتاز گذرانده، کار بدیعی را به عرصه آورده که می‌تواند انقلابی در نظام‌های قضایی بین‌المللی و درون‌مللی ایجاد کند.
این همان امری است که کتاب «در نسبت دوستی با حقوق» به‌طور خلاصه و در انتهای مباحث ایثان لیب آورده و وعده داده بود که به‌زودی کل کتاب خانم تان برای تدریس در مباحث بین‌رشته‌ای حقوق تقدیم خوانندگان می‌گردد. کتاب حاضر تحقق آن وعده است.
عدالت به‌مثابه‌ی دوستی
پروفسور تان برای پی‌ریزی یک فلسفه‌ی حقوقی بدیع بر مبنای دوستی اوّلاً به‌سراغ چهار مکتب اصلی و رایج حقوقی در غرب می‌رود و آن‌ها را از مبنای فلسفی‌اخلاقی به چالش می‌کشد و در گام دوم شالوده‌ی فلسفی عدالت به‌مثابه‌ی دوستی را پیشنهاد می‌نماید.
چهار مکتب موردنظر به‌ترتیب پوزیتیویسم فرمالیست، ایدئالیسم حقوقی، فلسفه‌ی حقوق انتقادی، و نظریه‌ی گفت‌وگومحور است. این مکاتب یا بر سنت حقوقی، یا بر اولویت حقوق بر خیر و تدوین قانون براساس آرای عمومی، یا بر نقد تطبیقی مکاتب حقوقی و گفت‌وگوی این مکاتب مبتنی هستند؛ ولی در هیچ‌کدام اتصال تولیدی بین اخلاق و قانون به‌صورت اصولی وجود ندارد.
مکتب پوزیتویسم فرمالیست حقوق را با روش علمی و براساس کارکرد می‌سنجد. در این مکتب منشأ قانون همان چیزی است که جامعه پذیرفته چه ازلحاظ اخلاقی خوب باشد یا نه. این‌که یک قانون کارآمد، دوراندیش، عادلانه و عاقلانه باشد دلایل کافی برای این‌که واقعاً قانون باشد نیست: یعنی قانون یک برساخت جامعه است.
ایدئالیسم حقوقی، معتقد است که رابطه‌ی «هست» و «باید» یعنی بین واقعیت و اخلاق در حقوق طبیعی بسیار استوار است. این نظریه معتقد است که قانون باید نماینده‌ی اراده‌ی جامعه برای حفظ حداکثر خودمختاری آحاد مردم باشد.
فلسفه‌ی حقوق انتقادی، یک مکتب حقوقی است که معتقد است قانون باید به هدف توسعه‌ی یک جامعه‌ی مساوات‌طلب، انسانی‌تر و دموکرات‌تر باشد. در این مکتب تجارب انسانی باید درخدمت تغییر جهان باشد. این مکتب به توزیع خدمات در جامعه نظر دارد و تأکید می‌ورزد که قانون منعکس‌کننده‌ی ارزش‌های سیاسی در یک جامعه است.
نظریه‌ی گفت‌وگومحور حقوقی، برمبنای نگاه جامعه‌شناسانه به محاکم قضایی است و معتقد است قانون باید نه‌تنها متون حقوقی بلکه گفتمان محاکم و شواهد فیزیکی مسائل را درنظر بگیرد. این نظریه از سویی به اصالت دوجانبه‌ی مذهب و فلسفه و از سویی به اصالت حقوق فردی تکیه دارد.
در نظریه‌ی سیو هان تان دوستی و فضیلت دوستی در کشف سایر هنجارهای جامعه و ماهیت دعاوی قضایی کمک بسیار مؤثری است. در این نگاه دوستی هم به کشف فضایل و هم به تحقق فضایل کمک می‌کند. به گفته خانم تان «دوستی مشتمل بر تعهد و التزام به آینده است … دوستی امری ضروری برای خَلق هویت خویش است». سیو هان تان نشان می‌دهد که چگونه بین دو مکتب فلسفه‌ی یونانی و اخلاق ابراهیمی دوستی بهترین و مؤثرترین زبان گفتمانی و عملی است.
آلن بدیو، فیلسوف معاصر فرانسوی معتقد است آن‌چه فلسفه‌ی یونانی را از اخلاق ابراهیمی جدا می‌کند تمرکز اوّلی بر همانندگی (تشبیه) و توجه به خود و دوّمی بر رعایت دیگری است. فلسفه‌ی یونان خودمختاری و خودکفایی را ارج می‌نهد و اخلاق ابراهیمی دیگردوستی را در صدر فضایل می‌نشاند. به‌نظر سیو هان تان دوستی آن فضیلتی است که می‌تواند یک رواقی یونانی را به توافق با یک مسیحی برساند، زیرا علی‌رغم خودخواهی و دیگرخواهی این دو مکتب، هردو بر اهمیت دوستی برای زیست سعادت‌مندانه تأکید دارند. دراین‌صورت بین ارسطو، سِنِکا، سیسرو، از سویی، و حضرات ابراهیم، موسی، و عیسی (ع) از سوی دیگر، بر سر اهمیت دوستی برای سعادت، اختلافی نیست؛ و می‌توان گفت دوستی منشأ اندیشه‌ی خیر، هم در فلسفه و هم در اخلاق است.
به‌نظر خانم تان در تنش دیگری که بین اندیشه‌ های اولویت حقوق بر خیر یا خیر بر حق وجود دارد، دوستی می‌تواند ازاین‌جهت دعوا را فیصله دهد که حق هم بدون دوستی درست کشف و فهمیده نمی‌شود.
هم‌چنین در تنش بین طرفداران مکاتب حقوق‌محور و مسئولیت‌محور دوستی با ظرفیت گسترده‌ای که دارد پل می‌زند.
پروژه اصلاح حقوقی
به‌نظر سیو هان تان، در گام نخست برای اصلاحات جدی حقوقی باید اتصال بین اخلاق و حقوق را برقرار نمود و در گام بعد دوستی را وارد تعریف نظام حقوقی کرد.
نویسنده برای توجیه نظریه‌ی خود به چهار استدلال کلیدی به‌ترتیبِ اولویت متوسل می‌شود:
نخست این‌که دوستی ارزشی جهانی است که در همه‌ی فرهنگ‌ها مورد توجه و فهم و اقبال است. این اصل را می‌توان اصل ارزش طلایی نویسنده نامید.
اصل دوّم دوستی را به‌عنوان مدل رفتار اخلاقی می‌شناسد. در میان مکاتب گوناگون اخلاقی این اصل را می‌توان تحت‌تأثیر مکتب اسوه‌محور یا الگومحور (Role Ethics) مورد توجه قرار داد.
اصل سوم بیان می‌دارد که چون عدالت زیربنای قانون است، عدالت به‌مثابه‌ی دوستی کیفیت قوانین را ارتقا می‌بخشد. این اصل توسط ارسطو مورد شناسایی بوده جایی‌که وی تأکید می‌کند که بالاترین سطح و کیفیت عدالت دوستی است.
اصل چهارم تأکید دارد که عدالت به‌مثابه‌ی دوستی فقط توجیه‌گر اخلاقی قانون نیست بلکه هم‌زمان راهنما و محک نقدکردن و اصلاح دائمی قانون است. به‌طور خلاصه به‌نظر سیو هان تان دوستی چهار کار انجام می‌دهد:
برای قوانین خاصیت شالودگی دارد؛ قانون را در چهارچوب رفتار فضیلت‌محور قرار می‌دهد؛ کیفیت قانون را دائماً ارتقا می‌دهد؛ و به‌عنوان محک، قوانین را دائماً نقد و اصلاح می‌کند.
نویسنده تأکید می‌ورزد که قوانین باید موجّه باشند و این توجیه امری سیاسی و متکی به آرای عمومی نیست بلکه ریشه‌ی اخلاقی دارد. اگر این گزاره را قبول کنیم به پیشنهاد خانم تان دوستی با چهار خاصیتِ «درک‌پذیری در همه‌ی فرهنگ‌ها»، با «نوع‌دوستی که در جوهر و تعریف آن است»، با «تعریف وظایف متقابل دوستان نسبت‌به یک‌دیگر»، و با «مشروعیت‌بخشیدن اخلاقی به قانون و منسجم‌کننده‌ی قوانین»، می‌تواند به‌طور جدی و همه‌جا کیفیت قوانین و فهم ما از عدالت را ارتقا بخشد.
تز سیو هان تان تاکنون نقدهایی دریافت کرده ولی هیچ‌کدام نتوانسته استدلالات آن را متزلزل سازد. همان‌طور که در بخش ضمیمه‌ی کتاب «در نسبت دوستی با عدالت» اشاره شده، گراهام اسمیت فیلسوف سیاسی معاصر ایراد گرفته که تز خانم تان فقط در جوامع لیبرال و دموکراسی که در آن مردم از حس برابری متقابل رفتاری، آزادی و وظیفه‌مندی شهروندان برخوردارند قابلیت اجرایی دارد.
شاید در سال 2024 یعنی در همین ایّامی که کتاب حاضر منتشر می‌شود و به‌خاطر فروپاشی حقوق بین‌الملل در نتیجه‌ی حمایت بلاشرط و غیراصولی کشورهای غربی از اسرائیل علی‌رغم ارتکاب جنایات جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی در غزه، جهان در حیرت و پریشانی قرار گرفته، گراهام اسمیت به بطلان نقد خویش واقف شده باشد.
اکنون برای جهانیان و در تجربه‌ی مستقیم آشکار شده که دو پایه‌ی اصلی حقوق بین‌الملل یعنی منشور ملل متحد مصوب 1945 و منشور حقوق بشر مصوب 1948، یعنی دو متن اصلی مدونی که قرار بود برابری و آزادی روابط انسانی ملل را تضمین کند، به‌دلیل تضادهای ذاتی این فضیلت‌ها با حق وتوی پنج عضو دائمی شورای امنیت و منع سیستماتیک و خشن آزادی‌های اساسی برای ملت فلسطین، این دو پایه‌ی جوامع لیبرال و دموکراسی به‌کلی متزلزل شده است. حوادث تراژیک غزه و نیز سرکوب تظاهرات صلح خواهی دانشجویان در بیش از پانصد دانشگاه در غرب پرده‌ی تظاهر به احترام حقوق بشر را از قامت حکومت‌های غربی برافکنده است. با توجّه به این تحولات و جنبش صلح‌خواهی که همه‌ی افق‌های روابط انسانی را تحت‌تأثیر قرار داده، تز کتاب حاضر در پیشنهاد یک جهش اخلاقی‌حقوقی، انسجام و حقانیت خود را به‌طور کامل بروز داده است.
اکنون در فصل فروپاشی روابط بین‌الملل که جهانیان با حیرت شاهدند که کنگره یکی از «دموکراسی‌های» عمده‌ی جهانی، نه‌تنها حقوق‌دانان و قضات دادگاه لاهه و دیوان عالی بین‌المللی دادگستری را، بلکه همچنین اعضای خانواده‌های آنان را به جرم نقد نظام اشغالگری که یک قلم 16 هزار بچه را کشته، تهدید به تحریم و مجازات می‌کند، هم عدالت و تعریف آن و هم صلح و تعریف آن، دچار سیّالیّت فوق‌العاده شده که بی‌ثباتی مهیبی را در روابط جهانی خبر می‌دهد. در این شرایط به‌نظر نمی‌رسد یک منشور حقوق بشرِ جایگزین یا بدیل یک منشور ملل متحد بتواند ضایعات خشونت‌های کهکشانی اقتصادهای تسلیحاتی را جبران کند. دراین‌صورت نیاز مبرم و فوری به یک جهش اخلاقی بین‌المللی حس می‌شود که بتواند ازطریق تدوین یک منشور کرامت انسانی آن‌هم با مشارکت کامل شرق فرهنگی و جنوب اقتصادی، شرایط زیست اخلاقی انسان قرن بیست و یکم را تأمین نماید.
برای اخلاق‌پژوهان نیازی به استدلال گسترده وجود ندارد که دوستی، الاهیات دوستی، فلسفه‌ی دوستی، سیاست دوستی و حقوق دوستی در تدوین چنین منشوری نقش کلیدی و اساسی دارند. در بازسازیِ جهان پساگرمایش، پساکرونا، پساآوارگی، و پساجنگ، نسخه‌ی خانم سیو هان تان بسیار مؤثر و کارساز به‌نظر می‌رسد. او حقوق‌دانان و قانون‌گزاران را به دوستی‌پژوهی فراخوانده است. راهبرد کامل‌تر، دامن‌زدن به گفت‌وگوهای جهانی براساس دوستی‌پژوهی بین‌رشته‌ای، بین‌ادیانی و بین‌المللی است.