سپهر مهر: سرگذشت شعر فارسی در یک کالج آمریکایی

پیشگفتار مترجم
طناز لایق
حالی بود در نوسان میان شادمانی جستجو و کشف و شورمندی دوباره و دوباره خواندن شعر های ناب و گاه به گاه کلافگی نیافتن و افسوس از نبودن منابع معتبر برای راهنمایی گرفتن. اینها همه با هم،گوشه‌ای از توصیف حال ترجمه این مقاله‌ها بود.توصیف تجربه‌ای بسیار فراتر از برگردانی واژه‌ها و جمله‌ها به زبان پارسی؛به همان زبان سرچشمه همین «جاودان خرد ها» به قول آقای محلاتی عزیز.زمانی که ایشان ترجمه مقاله‌ها را با نهایت لطف و مهر همشگی‌شان به من پیشنهاد کرد،چه دانستم که آسان نمود اول،ولی افتاد مشکل‌ها ؟! ترجمه قلم شیرین نوجوانی‌هایی خوش‌اندیش و پیوندی که هر کدام از ظنّ خود با شعری و شاعری و مفهومی ساخته و پرورانده بود،دلنشین و بسیار دوست‌داشتنی بود. بار‌ها پیش آمد که پس از خواندن جمله‌هایی گاه ناشیانه و گاه بسیار پخته و خوش پرورده،چشمانم برقی می‌زد و لبخندی مهمان لب‌هایم می‌شد.اینکه نوجوانی بیگانه با سرزمین و زبان و فرهنگ ایرانی،توانسته بودند به چنان درکی شخصی از شهر‌ها و اندیشه‌های ورای آنها برسند،شگفت‌آور و تحسین برانگیز بود و همین تلاش پرشور آنها برای نقب زدن در دل مفاهیم،نوشته‌های آنها را «بیار است چون شعر،نیک از معانی».
و از آنجا که هر چیز دل‌انگیز در این جهان تیر گزنده‌ای نیز در آستین دارد،بگذارید برای شما از دشواریهای گام برداشتن در این وادی هم بگویم.دانشجویان برای بیشتر شعر‌ها از کتاب زیبا و خوشخوان جان آربری بهره برده بودند (که ای کاش تنها منبع به کار رفته بود!) و به راستی کتابی خواندنی (و دیدنی با نگارگری‌ها)است.یافتن شعر انگلیسی که به آن اشاره کرده بودند،بی‌دشواری و بی‌درنگ انجام می‌شد اما آنچه سرآمد چالش‌ها بود،یافتن اصل آن تک بیت یا چند بیت در دریای پر گهر شعر پارسی بود.به ویژه در دیوان شاعرانی مانند مولانا و فردوسی که مفاهیمی ویژه بسیار پر کاربرد و پر تکرارند و بار‌ها می‌شد که چندین بیت را می‌یافتم که همگی،نشان از آن شعر برگردان‌‌شده به انگلیسی بود.جای تهی مانده کتاب‌هایی درست که دریچه‌ای را میان شعر‌های پارسی و جهان بگشایند، هزاران هزاربار گزنده و دردآلود گذر زمان را می‌فرسود.نمی‌گویم که کتاب‌هایی از این دست هرگز نبوده‌اند،اما اکنون به کدام کتاب/کتاب‌ها می‌توانیم سر بزنیم که جاودان گنجینه‌های پارسی را با دقت و نظم و دانایی با انگلیسی برابر نهاد کرده باشند و بتوان فلان شعر خیام یا حافظ یا سعدی یا حتی معاصر‌هایی مانند شپهری را در آنها جست و با آرامشی ناشی از اعتماد،با افتخار به آن استناد کرد؟ اگر زمانی فیتز جرالدها (با آن بردشات های ویژه شخصی‌اش از خیام و نه لزوما درست!) یا آربری‌ها (با آن دقت نظر و نظم‌بندی بی‌نظیرش اما در سال‌ها پیش)چنین تلاش هایی را به جان نمی‌خریدند،شاید هنوز هم ما دست روی دست گذاشته بودیم که چرا جهان به سراغ کشف دردانه‌های ادبی ما نمی‌آید که ادعایش را داریم «به طبع شعر گویی سبقت از گیتی ربودندی»؟! بگذریم. بجز تمامی تلخا‌شیرین‌های ترجمه مقاله‌ها،این کتاب برای من به قامت یک یادگاری ویژه نیز درآمد.هنگام جستجوی شعر‌ها،شمیم جان‌نواز کتاب‌های قدیمی‌ام را دوباره و دوباره نوشیدم.به‌ویژه کتاب هایی که برای من،یاد و جایگاه ویژه‌ای دارند و دلم با گشودن و خواندن آنها تپشی دیوانه وار گرفته و می‌گیرد و خ‌اهد گرفت:«دیوان شمس» و «مثنوی مولوی» چاپ ۱۳۴۲ که یادگار‌های ارزنده دوست از جهان رفته‌ام،پدربزرگم،بود؛«شاهنامه‌»ای که در ۱۲ سالگی با پس‌انداز پول تو جیبی‌هایم خریدم،«دیوان حافظ» بشیار نفیس و سترگی که هدیه دوستی بس گرانمایه است و «کلیات سعدی» هدیه بی‌همتایی از مادرم و…
خواندن و لذت بردن از این کتاب،نوش و گوارای جانتان.با نهایت مهر و ادب و فروتنی،این کتاب را به پدربزرگم،پهلوان«اصغر آقا رحمان‌زاده طهرانی»تقدیم می‌کنم.یادت در جانم،جاودان.
طناز لایق
بهمن ماه ۱۴۰۲