عذر و عفو نگاهی تطبیقی

1ـ پیشگفتار

خداوند را سپاس‌گزارم که جلد نخست مجموعه دوجلدی «در جست‌وجوی بخشایش» موردتوجه صاحب‌نظران قرار گرفت و باب نوینی در نگاه تطبیقی به موضوع عذر و عفو و ورود این فضیلت‌های محوری به حوزه روابط عمومی و بین‌المللی گشوده شد. همان‌گونه که وعده دادیم، اینک جلد دوم این اثر حاوی مقالاتی از نویسندگان شیعی و نیز ترجمه چند اثر پیرامون موضوع از نویسندگان در حوزه‌های متفاوت الهیاتی و فلسفی بازهم به‌شیوه تطبیقی تقدیم به خوانندگان می‌گردد. ویژگی هر دو اثر در این است که به‌لحاظ انسجام متدولوژیک برای سطوح عالی آموزشی در حوزه و دانشگاه مناسبت و شایستگی دارند.
کتابی که در دست دارید شامل پیشگفتار و چهارده مقاله می‌باشد. در مقاله نخست تحت عنوان «بخشایش نیکی است: رحمت و آمرزش در سنت ایران باستان» اثر جمشید چوکسی نشان می‌دهد که چگونه سنت دینی ـ ایرانی باستان در بخشایش و آمرزش دیدگاه‌های مهمی داشته است.
جمشید چوکسی استاد دانشگاه ایندیانا، به ریشه‌های مفاهیم رحمت و آمرزش در فرهنگ ایران باستان می‌پردازد و نشان می‌دهد چگونه این فرهنگ از نظرگاه‌های بسیار غنی پیرامون عذر و عفو برخوردار بوده است. نویسنده با استفاده از نوشته‌های مورخ یونانی هرودوت نشان می‌دهد که در فرهنگ ایران باستان چگونه تا زمانی که خدمات یک شهروند از خطاهای او کاستی نگرفته کسی حق نداشته بر متخلف خشم بگیرد. وی می‌گوید: «تعادل در قضاوت که از ترکیب داد (عدالت) و آمرزشن (آمرزش) و نشان دادن وه خشایش (مدارا) حاصل می‌شود، به‌عنوان خصیصه رفتاری جامعه ایران باستان در سخنان هرودوت به‌چشم می‌خورد.»
چارلز گریس‌وُلد استاد فلسفه دانشگاه بوستون در مقاله بعد تاریخچه عذر و عفو را در فرهنگ‌های مختلف یونانی و غربی موردتوجه قرار می‌دهد و نشان می‌دهد چگونه فرهنگ یونانی فاقد اندیشه ضرورت عذر و عفو به‌عنوان فضائل بوده است؛ زیرا مثلاً به‌نظر فردی مانند سقراط فرد بدخواه و بدکنش بیش‌تر به خود زیان می‌رساند تا به دیگری. گریس‌وُلد سپس به فکر مدرن در باب عذر و عفو می‌پردازد و اندیشه‌های اسقف باتلر، متأله مسیحی را مورد موشکافی قرار می‌دهد.
در مقاله بعد صاحب این قلم به برجستگی‌های اندیشه شیعی در مورد عذر و عفو به‌ویژه به مسئله بسط اندیشه شفاعت و توسل و تعطیل حدود در غیبت امام (عج) می‌پردازد و نشان می‌دهد منابع شیعی پتانسیل‌های مهمی در ایجاد رویکردهای میانجی‌گر در جهان قضاوت و سیاست ارائه می‌دهند.
در مقاله پنجم، چارلز مَتیوز بحث عذر و عفو را در چارچوب کلام جدید مورد ملاحظه و بحث و نظر قرار می‌دهد. وی نشان می‌دهد که چگونه بخشایش در زندگی مدرن اهمیت روزافزونی یافته است. مَتیوز به سؤالات کلانی در چارچوب فرهنگ غربی می‌پردازد که پاسخ آن‌ها آسان نیست:
خون شهدای جنگ‌ها را چگونه می‌توان بخشود؟ خداوند قادر متعال که به‌هیچ‌وجه صدمه‌پذیر نیست، آیا می‌تواند ببخشاید؟ آیا خسارت زمان ازدست‌رفته را می‌توان بخشود؟ مسیحیت که آیینی نه راجع به عدالت، بلکه راجع به عشق است؛ چگونه عذر و عفو را تمشیت می‌کند؟
مقاله بعدی به لوسی آلایس استاد تاریخ فلسفه دانشگاه کالیفرنیا در سان‌دیاگو اختصاص دارد. آلایس در این مقاله بین گزاره‌های اخلاقی و عقلانی که عوامل ضروری برای بخشایش هستند، توازن ایجاد می‌کند. آلایس می‌نویسد: «بخشایش این نیست که بکوشیم از شرّ کینه‌ورزی موجه خلاصی یابیم؛ بلکه این است که دیگر دلیل موجهی برای ادامه آن نداشته باشیم.»
در مقاله هفتم از ایو گارارد و دیوید مک‌ناتون پیرامون بخشایش بی‌قیدوشرط نویسندگان طرفداران مشروط بودن بخشایش را موردنقد قرار می‌دهند. مبنای اخلاقی استدلال نویسندگان ضرورت عفو همدلانه است؛ یعنی این‌که همگان را مثل خود دارای ضعف‌ها و قوت‌ها بدانیم و با اجازه خطا دادن به همه انسان‌ها، ایشان را ببخشیم. «ما محتاجیم که هر روز، هر ساعت و بی‌وقفه ببخشیم و بخشوده شویم.»
در مقاله بعد اثر عبدالعزیز ساشادینا استاد دانشگاه جورج میسون آمریکا نویسنده نشان می‌دهد که منابع اسلامی نگاه حداکثری به گناه‌کاری ندارند بلکه بیش‌تر انسان را خطاکار دانسته و آن را به‌مثابه بیماری قابل‌علاج می‌دانند. ساشادینا سپس به سازوکارهای عدالت جبرانی / ترمیمی در قرآن و سایر منابع اسلامی می‌پردازد، مجازاتی مانند قصاص را مورد بازبینی قرار می‌دهد، ریشه مشکلات را در نفسانیات می‌داند و نسبت به تغافل جامعه اسلامی از جهاد علیه نفس هشدار می‌دهد و جهاد علیه «دیگری» را در چارچوب اخلاق جنگ و صلح، موردنقد مفصل قرار می‌دهد.
مقاله نهم نوشته متأله مسیحی آنتونی بَش به عفو و مجازات و عدالت ترمیمی می‌پردازد و مبانی مقایسه‌ای خوبی را در زمینه عدالت جبرانی از نگاه مسیحی در مقابل همین بحث که توسط ساشادینا معرفی شده مطرح می‌سازد.
بَش می‌گوید برخلاف حقوق جزا، عدالت ترمیمی نمی‌پرسد که «کدام کنش‌ها جرم است و آیا باید مجرم را مجازات کنیم؟» بلکه می‌پرسد: «آیا بین مجرم و قربانی، یا بین مجرم و جامعه‌اش، رابطه‌ای بوده که اکنون نیازمند ترمیم باشد؟»
مقاله دهم نیز به‌قلم بَش می‌باشد که پیرامون بخشایش در عهد جدید یا انجیل بحث می‌کند. بَش می‌گوید در این کتاب مقدس مسئله بخشایش چندان موردتوجه نبوده است و حال آن‌که متألهین مسیحی بسیار به‌آن پرداخته‌اند؛ زیرا خداوند به‌خاطر رنج مسیح بر صلیب همگان را بخشوده است.
بَش نشان می‌دهد که متألهین مسیحی اندیشه بخشایش را به‌صورت مراسم و نمادهایی در فرهنگ مسیحی نظام بخشیده‌اند.
مقاله یازدهم این مجموعه به عفو در فقه شیعه نظر دارد. در این مقاله، محمد برکت مدرس حوزه علمیه شیراز، چند مسئله عمده مرتبط با عفو را در منابع فقهی شیعه بررسی می‌نماید ازجمله حکم ارتداد که مجازات سنگینی را تجویز می‌کند. وی با ارائه ادلّه فقهای شیعی و دسته‌بندی آن‌ها نشان می‌دهد که برخی از اجله علمای شیعه توبه باطنی مرتد را برای انصراف از مجازات موردقبول قرار داده‌اند.
در مقاله دوازدهم سعید رحیمیان عضو هیئت‌علمی دانشگاه شیراز به توبه از منظر عرفان اسلامی پرداخته و به‌طور مفصل آراء عمده عرفا را در خصوص اقسام توبه و انابه و مراتب توبه‌کاران آورده است. وی سپس توبه را در مکتب عرفان اهل‌بیت علیهم‌السلام مورد بازبینی قرار داده است و آثار آن را از نگاه ایشان شرح می‌دهد. رحیمیان تصویر بسیار جامعی از آراء عرفا پیرامون عذر و عفو ارائه می‌نماید.
در مقاله سیزدهم تحت عنوان عفو خداوند و نمود آن در زندگی انسان‌ها، عبدالرسول هادیان استاد حوزه و دانشگاه توبه و عفو را از نگاه قرآنی مفسران شیعی موردتوجه قرار داده و این دو هنجار را در ساختار اخلاقی قرآن مجید باز شکافته است.
هادیان سیر مهمی در آثار تفسیری قدمایی شیعه تا تفاسیر مدرن ارائه می‌دهد و بسیار به‌روز است.
در مقاله چهاردهم به‌قلم علی‌محمد ساجدی عضو هیئت‌علمی دانشگاه شیراز اندیشه و نهاد شفاعت را از نگاه کلام شیعی و با تکیه بر منابع قرآنی و حدیثی ارائه می‌نماید. وی معناشناسی، نهادشناسی، اخلاق‌شناسی و فلسفه شفاعت را به‌طور مبسوط مورد موشکافی قرار می‌دهد. نظریه شیعی شفاعت می‌تواند برای نظام بین‌المللی میانجی‌گری هم به‌لحاظ گسترش معنایی و هم متدولوژی نهادی ارائه طریق نماید.
در مقاله پانزدهم، مقاله آخر، نعمت‌اللّه بدخشان عضو هیئت‌علمی دانشگاه شیراز، مبانی اخلاقی هنجار توبه را با تأکید بر منابع قرآنی و به‌طور ویژه با استفاده از معارف مندرج در ادعیه مأثور شیعی مورد ملاحظه و موشکافی قرار می‌دهد. مقاله بدخشان مکمل مقاله رحیمیان است و این دو مقاله بحث مستوفایی پیرامون این مفهوم که از مهم‌ترین سازوکارهای تخفیف و یا تعطیل مجازات است ارائه می‌نمایند و برای بسط این ارزش در زندگی مدرن، با شیوه اجتهادی راهگشایی می‌کنند.
همان‌طور که ملاحظه می‌شود کتاب حاضر مطالبی بیش از آن‌چه که قبلاً وعده داده شده بود دربر دارد. بااین‌وجود هر دو جلد این اثر تنها گامی مقدماتی پیرامون عذر و عفو از نگاه تطبیقی می‌باشد و به‌هیچ‌وجه حقوق فضیلت متعالی عفو را استیفا نمی‌نماید.
در نگاهی کلان، مقالات و نظرگاه‌هایی از حوزه‌های غیراسلامی مطرح گردیده ما را ترغیب می‌کنند که به‌طورجدی به بخشایش، نه صرفاً به‌عنوان امری در حوزه زندگی خصوصی، بلکه ضرورتی در زندگی جمعی و بین‌المللی بیندیشیم.
مقالات نویسندگان شیعی ازلحاظ نظری پاسخ و راه‌کار مناسبی برای تأمین ضرورت فوق به‌دست می‌دهند؛ زیرا با تکیه بر دو گزاره شفاعت و بزرگداشت عذرخواهی در منابع معارف شیعی بزرگ‌راهی فراروی توسعه نهادهای میانجی‌گر برای حل‌وفصل بحران‌های بین‌المللی و بین‌المذاهب باز می‌شود.
می‌دانیم که در نظرگاه شیعی، گاه ارزش ادعیه مأثور بیش‌تر از احادیث می‌باشد. این را نیز می‌دانیم که دو نقطه ثقل ادبیات دعایی یعنی نظریه توسل و نظریه ضرورت انابه و عذرخواهی به‌طور پیوسته و بلاانقطاع آمده‌اند. انابه که در نظر عارفان عالی‌ترین جلوه توبه است در روان و عمق وجدان انسان دغدغه عذرخواهی از گناه و خطای مستمر، بلکه هم‌چنین دغدغه اتلاف ظرفیت‌ها برای انجام اعمال نیک را ایجاد می‌کند. درک و آگاهی نسبت به فرصت‌های ازدست‌رفته‌ی نیک‌رفتاری، هیچ‌کس را از دایره فراخ نیاز به عذرخواهی و عفوجویی بیرون نمی‌گذارد.
این امر نشان می‌دهد که چرا تشیع بیش از سایر مکاتب اسلامی نظریه شفاعت را بسط داده و آن را از طریق توسلات به ارواح طیبه به‌ویژه ارواح چهارده معصوم علیهم‌السلام تبدیل به نهاد کرده است. در این صورت شیعه می‌تواند و بنابراین وظیفه دارد که بانی توسعه سازوکارهای میانجی‌گر در حوزه روابط عمومی و اجتماعی و بین‌المللی برای حل‌وفصل جنگ‌ها و اختلافات باشد.
مثلاً نمایندگان ایران و عراق در سازمان کنفرانس اسلامی و یا سازمان‌ملل می‌توانند بانی تدوین و تصویب منشور عذر و شفاعت و عفو در ساحت روابط جهانی باشند.
در روزهایی که این سطور قلمی می‌شد، عربستان نه‌تنها با شیعیان یمن و سوریه و بحرین بلکه با شهروندان شیعه خود در شهر عوامیه و قطیف نیز در حال جنگ و خصومت افزاینده بود و هنوز می‌باشد.
در خاورمیانه و شمال آفریقا بیش از هشت جنگ فرساینده ساختارهای زیربنایی بسیاری از اقتصادها و جوامع مسلمان را تهدید می‌کند.
از جنگ گرم گذشته، در امن‌ترین کشور خاورمیانه یعنی در ایران آمار رسمی نشان می‌دهد که حدود 22 میلیون پرونده قضایی فی‌مابین شهروندان وجود دارد که بیش از دوسوّم جمعیت بالغ کشورمان را درگیر می‌سازد. تصاویر فوق نشان می‌دهد که ایجاد نهادهای مردمی برای میانجی‌گری و عفوپیشگی هم درون مرزها و هم بیرون از آن‌ها ضرورت تام دارد.
امید نویسندگان و مترجمان این مجموعه دوجلدی این است که فضیلت‌های کبیره عذر و عفو را هم ازنظر مبانی تئوریک و هم ازنظر قابلیت نهادسازی و اثرگذاری در زندگی مدرن تبیین کرده و بسط دهند و جوامع اسلامی و جهانی را یادآور شوند که حسب فرموده قرآن امکان ادامه حیات بدون بخشایش مستمر خداوند ممتنع است. «وَ لَوْ یؤاخِذُ اللّه النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ ما تَرَک عَلَیها مِنْ دَابَّةٍ»
ماهاتما گاندی درست می‌گوید که بخشایش نشانه اقتدار است. دزموند توتو نیز به‌درستی خاطرنشان می‌سازد که «بخشایش یعنی دریافت بخت امکان شروعی تازه». فراتر از این گفتارها امام علی از منظر نگاهی آخرت‌شناسانه سرور آزادگان حضرت اباعبداللّه‌الحسین را چنین اندرز می‌دهد: «ای پسر عزیزم. هیچ گناه‌کاری را نومید مکن چه بسیار گناه‌آلوده‌ای که نیک‌انجام گشته و چه‌بسا نیک‌کرداری که در پایان عمر به تباهی گراییده و به دوزخ رفته است و ما (از چنین بدانجامی) به‌خدا پناه می‌بریم.»
در خاتمه از نویسندگان مقالات به‌ویژه هیئت‌علمی دانشگاه شیراز اساتید ارجمند سعید رحیمیان، علی‌محمد ساجدی، نعمت‌اللّه بدخشان، عبدالرسول هادیان، هم‌چنین اساتید حوزه و دانشگاه و اعضای هیئت‌علمی مرکز پژوهشی مجد محمد برکت و محمدهادی طلعتی (که علاوه بر ترجمه یک مقاله زحمت ویراستاری متون ترجمه را کشیدند)، نیز از مترجمان دانشمند مهدی طاهری، ارسلان زارع، سهیل بهرمان، ابراهیم رنجبر، طناز لایق، امین لطیفی، محبوبه خسروی، از بانی دانشمند دعوت از مترجمان کاوه بهبهانی، از دوست هنرمند و دقیق عبدالرسول کهن‌زاده که زحمت تایپ را کشیدند و از مدیر فاضل و مهرپیشه انتشارات نگاه معاصر آقای اکبر قنبری سپاس‌دارم که هر دو جلد کتاب در جست‌وجوی بخشایش را به‌زیبایی به‌زیور طبع آراستند. بخشایش آفریدگار خود به‌ترین اجری است که صاحب این قلم و همه دوستان فاضل نویسنده و مترجم و ویراستار از درگاه ایزدی چشم داریم. به‌گفته سعدی:
خدای راست مسلم بزرگواری و لطف
که جرم بیند و نان برقرار می‌دارد

پس به‌گفته حافظ:
آن‌که بی‌جرم برنجید و به‌تیغم زد و رفت
بازش آرید خدا را که صفایی بکنیم

محمدجعفر امیر محلّاتی
اسفند 1396