عفو و مجازات در اسلام و مسیحیت

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار
عفو عملی استثنایی و گاه به گاه نیست منشی دائمی است
مارتین لوتر کینگ

هفت سال پیش از فراهم آمدن کتابی که پیش رو دارید در زمستان سال 1389 یکی از همکارانم در
دانشگاه الهیات دانشگاه اوبرلین آمریکا به نام جیمز سوان توییت که با اینجانب دوستی داشت نزد من آمد
و پیشنهاد من کرد مشترکأ طرح کلاسی را تحت عنوان «اخلاق عفو در سنن اسلامی و مسیحی» برای
تدریس در بهار سال 2022 م تدوین کنیم.
پیشنهاد همکار مزبور را بسیار جالب یافتم و برای خویش توفیقی که با ادبیات مسیحی و اسلامی در
مورد پوزش و بخشایش به طور جدی آشنا شوم که در زندگی روزمره نیز به سبب خطاپذیری نفس
آدمی عذر خواهی و امید عفو داشتن ضرورت مستمر و نیاز مبرمی است.
علاوه بر این ازآنجا که عفو و بخشایش در ادبیات و ر ساختار اخلاق مسیحی جایگاه کلیدی و رفیعی
دارد آشنایی با این ادبیات می توانست به فهم بهتر مبانی و جایگاه ارزشی عذر و عغو در نظام اخلاق
اسلامی کمک شایانی باشد .
خیلی زود در مطالعات تطبیقی اولیه بر این نویسنده روشن شد که بخشایش در نظام اخلاق مسیحی یک
وظیفه و در نظام اسلامی یک فضیلت متعالی است و اشتیاق به درک چرایی و اهمیت این تفاوت بر
انگیزه قبول پیشنهاد تدریس مشترک این کلاس افزود.
علاوه بر نکات فوق نویسنده به خاطر سابقه ده ساله در تدریس روابط بین الملل و نیز ده سال کار حرفه
ای دیپلماتیک با سازمان ملل متحد توجه داشتم که عذر و عفو به عنوان هنجارهای ضروری حیاط
اجتماعی از سال اخر قرن بیستم به تدریج به عنوان یک موضوع جدی وارد ادبیات سیاسی و رویکرد
های دیپلماتیک در روابط بین الملل شده است.
یک فراز مهم در ورود بخشایش به سیاست ،میراث سیاسی _اخلاقی نلسون ماندلا بود که به کمک آن
نگذاشت دوران گذار آفریقای جنوبی از نظام آپارتاید به دموکراسی با خشونت توأم گردد علاوه بر این
ظرف دو دهه آخر و اول قرون بیستم و بیست و یکم عذر و عغو به طور جدی وارد مطتالعات صلح
پژوهی گردیده و از این رو هیچ صلح پژوهی اکنون نمیتواند بدون درک مکاتب ،گسترده معنایی و کار
بردی و نیز نحوه کارکرد نهادهای بخشایش محور در فرهنگ های معاصر به ساز و کارهای مؤثر
صلح گستری دست یابد.
این مهم بر کسی از اصحاب نظر در روابط بین الملل و بین الادیان پوشیده نیست که تنها از طریق
کتربرد و اعمال عذر و عفو است که میتوان نفرت های فردی و جمعی را مهار کرد و به دور باطل
خشونت های انتقام محور پایان بخشید .
به دیگر بیان بدون و عذر و عفو همان که به فارسی پوزش و بخشایش نام دارد هیچ کشوری نمی تواند
از چنبره تاریخ خصومت و نفرت رها شده و روابطش را از سطح صلح منفی ه معنای فقدان جنگ به
صلح مثبت یعنی صلح دوستانه ارتقاء دهد .
گر چه از منظر سکولار نیز می توان عذر و عفو را توجیه و بر منطق آن پای فشرده امّا بر اذهان بین
المللی پر واضح است که هنجارهای فوق مهمترین خاستگاه خود را در مذهب به ویژه مذاهب
ابراهیمی پیدا می کنند .

درست از همین رو است که مطالبات صلح پژوهی نوین به طور گسترده ای به الهیات صلح نظر دارد
و از آن هم در وادی معرفتی و هم از نظر نهاد شناسی تغذیه می کند.بنابراین فهم درست هنجارهای
عذر و عفو در چتر چوب سنت های مذهبی می تواند در انتقال و کاربرد این هنجارها به ساحت روابط
بین الملل به طور مؤثر کمک کند.
باری،همه ملااحظات فوق موجب شد که نویسنده بدون مکث پیشنهاد هنکار متخصص الهیات مسیحی را
در مورد تدریس مشترک کلاسی پیرامون عذر و عفو در سنن اسلامی و مسیحی با اشتیاق بپذیرد بدون
اینکه بهلوازم این پذیرش از قبل فکر کرده باشد.
همان طور که در این موارد منتظر است دکتر سوان توییت بلافاصله پس از قبول پیشنهاد ایشان از
سوی اینجانب تاریخی را تعیین نمود که هردوی ما فهرست منابع قابل تدریس را در سنن مسیحی و
اسلامی ارائه نماییم تا به کمک این منابع بتوان درسنامه کلاس مزبور را مشترکأ تدوین کرد.
بدیهی است که منابع می بایست همه به زبان انگلیسی و قابل دسترس دانشجویان باشد و علاوه بر آن
می بایست با موازین و متولوژی علمی نیز سازگار باشند .دیری نپایید که نویسنده با بن بست حیرت
انگیز و تأسف برای تهیه منابع درسی پیرامون سنت اسلامی عفو مواجه شد.
نه در فضای مجازی ونه در کتابخانه های معظم کتاب یا مقالات معتنابهی در مورد عفو در اسلام به
زبان انگلیسی وجود نداشت.این در حالی بود که همکار مسیحی بلافاصله فهرست منابع گسترده ای را
پیرامون عفو در مسیحیت ارائه داشت از قبیل مقالات منتخبی که در جلد دوم این مجموعه ترجمه شده
است.
تلاش های نویسنده برای یافتن حتی یک کتاب به زبان انگلیسی در مورد عذر و عفو در اسلام در
کتابخانه معظم دانشگاه ابرلین بهجایی نرسید .ناچار در سفری که به دانشگاه مک گیل کانادا داشتم به
کتابخانه بسیار بزرگ و تخصصی این دانشگاه در مطالعات اسلامی رجوع کردم و پس از تحقیق
مفصل تنها به کتابی نوشته شوکت مکاری که ترجمه آن هم اکنون در اختیار خواننده است دست یافتم.
خوشبختانه این کتاب مسأله بخشایش را در سنن اسلامی و مسیحی به طور تطبیقی مورد بررسی
عالمانه و روش مندی قرار داده است و از همین رو یافتن آن برای نویسنده بسیار مغتنم و راه گشا بود.
شوکت مکاری نخست کتاب حاضر را به عنوان رساله دکترایش در دانشگاه سوربن فرانسه تدوین
کرده و سپس آن را به صورت کتابی در سال 2004 م منتشر ساخته است.
مکاری یک مسیحی اهل سوریه است و با مبانی هر دو سنن اسلامی و مسیحی آشنایی قابل توجهی دارد
و این نکته در مراجعه به منابع کتاب وی کاملأ آشکار است.
غیر از کتاب مکاری ،نویسنده توانست به یک مقاله در خصوص عفو در اسلام نوشته اسستاد
عبدالعزیز ساشادینا و نیز بخش هایی از ترجمه کتاب احیاء امام محمد غزالی دست یابد و بدین ترتیب
منابع بسیار مختصری را در مقابل فهرست طویل کتب مرجع الهیات مسیحی عفو ارائه نمود.

خوشبختلنه کلاس مزبور از همین منابع کم استفاده بسیار مطلوبی نمود و سال تحصیلی به سر آمد در
حالی که برای این نویسنده برکات علمی بسیاری داشت و بخصوص اطلاعات ذی قیمتی را در
خصوص عفو در مسیحیت فراهم آورد.
حاصل تجربه فوق را شاید بتوان در چند جمله خلاصه کرد:نخست اینکه متوجه شدم که پیرامون در
اسلام هیچ ادبیات منسجم دانشگاهی و متدولوژیک غیر از انچه مورد اشاره قرار گرفت به زبان
انگلیسی وجود ندارد.
در سفرهای بعدی به ایران و خاور میانه متوجه شدم که این مشکل در زبان های عربی و فارسی و
ترکی هم عینأ وجود دارد و در هیچ یک از کشورهای مهد تمدن اسلامی تا آنجا که اطلاعات محدود
نویسنده یاری می دهد کتابی پیرامون اخلاق عفو برای دانشجویان نوشته نشده است گرچه کتن اخلاقی
متعددی وجود دارد که فصولی هم به عذر و عفو اختصاص داده باشند مانند: محجة البیضاء فیض کاشی
یا معراج السعادة و جامع السعادات فاضلین نراقین در سنوات اخیر نیز با انتشار کتبی از قبیل مجموعه
میزان الحکمة دسترسی خوانندگان فارسی و عربی زبان به منابع حدیثی پیرامون عذر و عفو تسهیل
شده است.
امّا با همه این احوال هنوز حتی یک کتاب که توانسته باشد به این هنجارهای اخلاقی به طور روش مند
،تحلیلی و تطبیقی پرداخته و قابل تدریس در دانشگاه در دانشگاه و رشته های صلح پژوهی باشد وجود
ندارد.
البته این نقیصه تنها در مورد موضوع عذر و عفو نیست . می دانیم که بهترین کتاب پژوهش تطبیقی در
مود امر به معروف و نهی از منکر در مکاتب اسلامی نیز چند سال پیش توسط یک استاد دانشگاه
پرینستون(مایکل کوک) نگاشته شده و سپس با دو ترجمه فارسی مختلف به این زبان انتشار یافت و
جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی را در رشته مربوطه از آنِ خود نمود.
این سؤال که چرا هنجارهای اخلاقی ملل مسلمان توسط خود ایشان مورد پژوهش روش مند آکادمیک
قرار نگرفته و حتی حوزه ی علمیه نیز به این امر عنایت شایسته ای مبذول نداشته اند و اینکه چرا
حجم عظیم بودجه های فرهنگی در ایران به نیازهای مبرم آکادمیک کلاس های آموزش الهیات اسلامی
به ویژه زبان هی بین المللی پاسه نداده است.
سؤالات کلانی که پاسخ آن از عهده این نویسنده خارج است باری ملاحظات فوق موجب شد که این
نویسنده نسخه ای از کتاب شوکت مکاری را با خود به ایران آورده و سعی در ترجمه آن بدین امید که
هم به لحاظ موضوعی رفع نیاز جوامع علمی را بنماید و هم به لحاظ روش شناسی و روش پژوهی مدلی
را در تحقیقات تطبیقی پیش روی خوانندگان فارسی زبان قرار دهد.
خوشبختلانه در دارالعلم شیراز پیشنهاد مزبور مورد استقلال صاحب نظران قرار گرفت و دوست
دانشمندم استاد حوزه و دانشگاه جناب آقای محمد هادی طلعتی با درک اهمیت کتاب ،ترجمه آن را تقبّل
نمودند و حسب وعده کار را به زیبایی و انسجام ادبی به پایان بردند..علاوه بر انجام کار سِتُرگ ترجمه
این کتاب مفصل در مشورت با استاد طلعتی هر دو به این نتیجه رسیدیم که چون کتاب مکاری در
بخش اسلام صرفأ متوجه منابع اهل سنت است برای تکمیل کار تطبیقی ایشان ناچار باید نظریات
فرهنگ شیعی پیرامون عغو نیز بر آن افزوده گردد.

در صحبت دیگری که با دوست فرزانه کاوه بهبهانی داشتم پیشنهاد کردم مجموعه مقالاتی در
خصوص پوزش و بخشایش در مکاتب متعدد دینی،فلسفی و اخلاقی که در کلاس دانشگاه اوبرلین
مورد استفاده و اقبال دانشجویان قرار گرفته بود از زبان انگلیسی ترجمه شود تا همراه با نظرگاه های
شیعی در جلد دوم همراه با کتاب مکاری انتشار یابد.
به نظرم رسید که ههر دو جلد کتاب بخشایش می توانند توأمان نیاز منابع تدریس کلاس های مربوط به
این موضوع را تأمین نمایند.این پیشنهادات با مدیریت اساتید طلعتی و بهبهانی به بهترین نحو انجام شد و
نویسندگان فاضل حوزه و دانشگاه و نیز مترجمان اندیشه ور، فصول مهمی را برای جلد دوم آماده
ساختند.
مقالات نویسندگان حوزه و دانشگاه موضع تشیع را پیرامون عذر و عفو از مناظر مختلف
فقهی،اخلاقی، تفسیری، عرفانی و کلامی مورد پژوهش قرار داده اند. مقالات ترجمه، بخشایش را از
موضع تاریخی ،فلسفی و ادیان مورد توجه قرار داده اند.
نویسنده نیز با افزودن مقاله ای پیرامون مکاتب مختلف عفو و نیز کاربرد عفو در ساحت روابط بین
الملل فصل دیگری بر اثر مکاری افزود تا هر دو جلد کتاب حاضر خلأ جدی ادبیات آکادمیک و رفع
نیازهای جامع حوزوی و دانشگاهی در تدریس مقوله عفو را پاسخ دهد.
فصل اوّل کتاب حاضر تحت عنوان «مکاتب،ابعاد معنایی و اخلاقی و روش شناسی پوزش و بخشایش
در ساحت صلح» به قلم این نویسنده با رویکردی کلان به مباحث بین المکاتب و در عین حال از منظر
کاربردی به بررسی و تحلیل و جایگاه عذر و عفو به عنوان هنجارهای مهم در روابط خصوصی و نیز
در حوزه عمومی و بین المللی می پردازد.
این فصل با روشی تطبیقی نشان می دهد که چگونه ظرف چند دهه اخیر عذر و عفو با استفاده از منابع
مذهبی به مثابه عوامل مهم صلح گستری وارد مطالعات صلح و روابط بین الملل گردیده است.
کتاب مکاری تحت عنوان در جستجوی بخشایش: عفو و مجازات در اسلام و مسیحیت که د سال 2004
م انتشار یافته شامل چهار فصل به ترتیب زیر است:
عفو در قرآن و انجیل با تمرکز بر منابع تفسیری و صفات الهی عفو از دیدگاه مکاتب کلامی با تمرکز
بر مسأله توبه و شفاعت عفو در مکاتب عرفانی با تمرکز بر رحمت الهی و عفو در زندگی و اخلاق
عملی و شریعت اسلامی .
در جلد دوّم پنج مقاله ای که به عنوان مکمل نظریات مکاری از منظر شیعی ارائه شده به ترتیب عبارتند
از:«عفو خداوند و نمود آن در زندگی انسان ها» که با نگاهی تفسیری به منظر قرآنی عذر و عفو
پرداخته است.
در این مقاله نویسنده عبدالرسول هادیان با رجوع به تفاسیر معتبر شیعی جایگاه عفو در قرآن مجید را
مورد بررسی قرار داده است .
در این مقاله از تفاسیر التبیان طوسی ،مجمع البیان طبرسی، المیزان علامه طباطبایی تفسیر تسنیم از
جوادی آملی و نیز از نهج البلاغه و ادعیه مأثور در مفاتیح الجنان وصحیفه سجادیه استفاده شده است.

مقاله علی محمد ساجدی به بررسی آ موزه شفاعت از نگاه کلام شیعی با تمرکز بر مبانی قرآنی و
حدیثی پرداخته است.وی ضمن نگاهی به منابع کلامی اهل تسنن ،از آثار شیخ مفید،شریف مرتضی،
خواجه نصیر الدین طوسی ، علامه حلّی و علامه طباطبایی استفاده کرده است.
مقاله نعمت الله بدخشان به مسأله توبه و گستره کیفیت های توبه از نگاه امام سجاد(ع) و کارشناسان علوم
اخلاقی پرداخته است.وی از آثار خواجه عبدالله انصاری ،فیض کاشانی،فاضلین نراقین و برخی دیگر از
کتب اخلاقی بهره جسته است.
مقاله «توبه از منظر عرفان اسلامی»اثر سعید رحیمیان به بررسی آراء عرفای بزرگ اسلامی در مورد
توجه پرداخته و آثار حارث محاسبی ابوطالب مکی ابواقاسم قشیری انصاری هروی ،ابن عربی
،عبدالرزاق کاشانی و برخی دیگر از عرفا را مورد بررسی قرار داده است .وی در بخش دیگری از این
مقاله به توبه و عرفان اهل بیت(ع) پرداخته و از منابع و مصادر متعددی همچون آثار عزالدین کاشانی
،صدر المتألهین ،علی هجویری ،خواجه نصیرالدین طوسی و برخی دیگر استفاده کرده است.
مقاله «عفو در فقه شیعی» اثر محمد برکت با ارائه نگاهی فقهی انتقادی به مسأله کاربرد عفو در فقه
شیعه به برخی از نمونه ها و زمینه های این کاربرد نظر می افکند و روش شناسی فقهی را در مسأله
عذر و عفو مورد نقد قرار می دهد.
وی از منابع متعددی از جمله آثاری از شهید اول و شهید ثانی،شیخ مفید و شیخ طوسی و صاحب جواهر
،استفاده کرده است.مقالات ترجمه در جلد دوّم به ترتیب نخست به تاریخ بخشایش در سنن فلسفی و دینی
می پردازد در این مقاله تحت عنوان « بخشایش:یک گزینش فلسفی» اثر چارلز گریسوُلد و با ترجمه
طناز لایق ،نویسنده خلاصه ای از تاریخ بخشایش را ارائه می دهد.
در مقاله دوم اثر لوسی الی تحت عنوان «بخشایش گزینشی» ترجمه مشترک محبوبه خسروی و امین
لطیفی نویسنده از نگاهی تطبیقی به هنجار بخشایش در میان راه بین فلسفه و الهیات می پردازد. در
مقاله بعدی تحت آمرزش و بخشایش در سنت ایران باستان » به قلم جمشید چو کسی و ترجمه سهیل
بهرمان،بخشایش در سنت زردشتی و ایران باستان مورد تحلیل قرار گرفته است.
مقاله مزبور هنوز به زبان اصلی انتشار نیافته و ابتدا به صورت سخنرانی در بهار 1395 در کالج
اوبرلین به دعوت این نویسنده ارائه گردید. مقاله چهارم تحت عنوان «بخشایش در ساحت دین» اثر
چارلزمتیوز ترجمه ابراهیم رنجبر به بنیان های نظری عفو در متون مقدسه یهودی و مسیحی می
پردازد.
ازآنتونی بش متأله مسیحی دو مقاله پنجم و ششم تحت عناوین زیر ارائه شده است بخشایش و عهد جدید
ترجمه ارسلان زارع و بخشودگی مجازات و عدالت ترجمه مهدی طاهری هر دو مقاله زوایای مهمی
از الهیات بخشایش در سنت مسیحی را باز می شکافد.
جلد دوم کتاب بخشایش به ترتیب فوق شامل پنج اثر از ادبیات شیعی و شش اثر از ادبیات و الهیات
دینی غرب گرچه انسجام نوشتاری، متدولوژیک و اصطلاحی با یکدیگر با یکدیگر ندارند اما هر یک
در حوزه مربوط به خود فصول و مبانی روشنی را برای مطالعات تطبیقی و بین الادیانی ارائه می دهند
و همه برای کاربرد در کلاس های دانشگاهی سطوح متوسطه و عالی مناسب دارند.

کتاب حاضر از همان ابتدای کار برکات علمی گسترده ای در برداشت. مترجم فاضل محمد هادی
طلعتی واسطه دیداری بین صاحب این قلم و دکتر سعید رحیمیان رئیس دانشمند پژوهشکده علوم
اسلامی دانشگاه شیراز شدند.
در گفت گوی موسعی که با ایشان در خصوص رویکردهای جدید علمی به صلح پژوهی بین المللی شد
پژوهشگاه مطالعات اسلامی بانی سلسله همایش هایی در سطح استانی ملی و بین المللی پیرامون
اخلاق جنگ اخلاق عذر و عفو و نیز دوستی در روابط بین الملل گردید که بحمدالله با مدیریت کارآمد
دکتر رحیمیان و حمایت های دکتر ارشاد ریاست محترم دانشگاه شیراز ظرف سال های 1395 و
1396 در توسعه فرهنگ و ادبیات صلح پژوهی در ایران توفیقات چشمگیری یافته است .
همین جا باید تقدیر و تشکر خود را نسبت به استاد طلعتی ابراز دارم که با تسلط عالی و اصطلاحی به
زبان های انگلیسی و عربی و فارسی ترجمه فاخری را از اثر مکاری ارائه دادند. همچنین از استاد
محمد برکت مدیر دانشمند مدرسه علمیه امام عصر (ع) سپاس دارم که هم واسطه آشنایی با آقای
طلعتی شدند و هم همراه با ایشان مشارکت سایر نویسندگان را در ضمائم تکمیلی کتاب سامان
بخشیدند. از همه نویسندگان و مترجمان فاضل فصول جلد دوم به ویژه از اساتید محمد هادی طلعتی و
کاوه بهبهانی که به ترتیب تدوین و ترجمه مقالات را سرآوری کردند نهایت امتنان را دارم که با
صرف وقت و دقت علمی مقالات ارزنده ای را به ساحت نظر خوانندگان تقدیم داشتند.
از همکارم جیمز سوان توییت استاد الهیات مسیحی نیز نهایت امتنان را دارم که با پیشنهاد تدریس
مشترک کلاس عذر و عفو در سنن اسلامی و مسیحی این نویسنده را در مسیر پژوهش مسیر پژوهش
عذر و عفو در فرهنگ اسلامی قرار دادند .همچنین از کتابخانه ارزشمند دانشگاه تشکر است که اجازه
تدریس مشترک کلاس عذر و عفو در سنن مسیحی و اسلامی را به نویسنده داد.
کار شوکت مکاری شایسته تحسین بسیار است.او با تسلط به الهیات مسیحی و اسلامی و اسلامی مدل
پژوهشی بسیار کارآمدی را فرا روی تطبیقی بین اسلام و مسیحییت جانب انصاف و بی طرفی علمی را
رعایت کرده و نشان داده که چگوبه هر دو الهیات می توانند با ویژگی های ممتاز خود به یکدیگر خدمت
کنند.
شوکت مکاری زاده و پرورش یافته سوریه است.کشوری که در زمان تدوین این کتاب آباد و زیبا بود و
اکنون ویرانی های بسیاری را همچون زخم های بزرگی بر تن دارد.سوریه زخم خورده و هر کشور
جنگ زده دیگری برای رسیدن به فردایی آباد چاره ای جز تن ندارد که برای عبور از نفرت مزمن
تاریخی و جمعی پوزش و بخشایش را بین گروههای متعدد و متخاصم ساری و جاری .
انگار شوکت مکاری یک دهه قبل از ویرانی کشورش می دانست که کتابش راهی برای عبور از فراز
ویرانه های عاطفی و روانی جنگ در برابر ملتش و سایر ملل قرار خواهد داد.
کعبه مقدس صلح. خود عذر خواه رهروانی است که با فرو بردن خشم بر فراز خرابه های جنگ و
خشونت پل می زنند و بیت زیبای خواجه شیراز را ترجمتن اند:
جمال کعبه مگر عذر عاشقان خواهد که جان زنده دلان سوخت در بیابانش

همانطور که در فصل نخست این کتاب اشاره کردم قرآن مجید صریحأ اصل امتنلع حیات بدون عفو را
در آیه ذیل ابراز میدازد:«وَلَو یؤاخِذُ الله النَّاسَ بِظُلمِهِم ما تَرَکَ عَلَیها مِن دَابَّةٍ»اگر در عالم تکوین چنین
است بعید است بتوان در عالم تشریع راه دیگری برای ادامه حیات اجتماعی پیدا کرد .در آخرت شناسی
اسلامی نیز بهشت عدن بدون عفو و شفاعت خالی از سکنه می ماند.
همانطورکه از مطالعه مقالات افزوده بر کتاب مکاری بر می آیدشاید بتوان گفت که مهمترین امتیاز
نگاه شیعی به عذر و عفو به نسبت سایر مکاتب اسلامی تقویت مبانی شفاعت در زندگی ائمه هدی (ع)
فرا روی تمدن ها قرار می دهد.
در این مدل رفتارهای رحمت محور را تحت رهبری و الگوی ائمه هدی (ع) فرا روی تمدن ها قرار می
دهد. در این مدل رفتاری که عدالت تنبیهی را در جهت اکرام انسان به حداقل می رساند مجازات ها
صرفا نقش بازندگی دارند و فاقد اصالت هنجاری هستند.
علاوه بر این جانمایه ادعیه مأثور که حجم عظیمی از ادبیات آن به وجه مسلط و حداکثری به عذروطلب
عفو از خداوند اختصاص دارد انسان را به طور دائم در فضای خطا آگاهی قرار داده و او را متواضع
می کند.
مدل عذر و عفو شیعی با تقویت حداکثری نهاد شفاعت از یک سو و با تشویق دائمی عذر خواهی در
حقیقت عالی ترین نسخه صلح لاهوتی و ناسوتی در روابط انسان-خدا،انسان-انسان و انسان-طبیعت است
در این صورت الهیات شیعی پتانسیل کلان راهبردی برای ایفای یک نقش رهبری در مذاکرات صلح
بین المللی و بین المذاهب دارد،قوه ای که هنوز امکانات و زوایا و امتیازات آن کشف ناشده باقی مانده
است.
کتاب دو جلدی حاضر به هیچ روی استیفای حقوق و اخمیت هنجارهای عذر و عفو در فرهنگ شیعی
–ایرانی را نمی کنند .این کتاب را می توان گام نخست دانست که راه را برای ورود مباحث عذر و
عفو به رشته های الهیات تطبیقی ،روابط بین الملل وصلح پژوهی باز میکند. ادبیات فارسی منبع و
ساحت بسیار گسترده و پر ذخیره ای برای پژوهش های عذر و عفو به حساب می آید که هنوز به طور
جدی مورد توجه قرار نگرفته است.
جا دارد که دانش پژوهان و کارشناسان اخلاق کاربردی با نگاه های معناشناسی و روش شناسی به
منظور کشف معادلات عذر و عفو در ادب فارسی آثار گرانسنگ این ادبیات و مفاخر تمدنی از قبیل
حافظ و سعدی و فردوسی و مولانا جلال الدین بلخی را مورد پژوهش و ثروت های صلح گسترانه این
ادبیات را با زبان های بین المللی فرا روی جامعه جهانی قرار دهند.
همچنین تاریخ پژوهی عذر و عفو می تواند ساحتی مهم برای مطالعات باشد تا روشن شود که این دو
هنجار چگونه در تاریخ روابط عمومی و خصوصی در سیاست و روابط بی الملل بروز و ظهور داشته
اند.
نویسنده در یک گردش مختصر در فضای دریافت که در سال 1393 مجمع قضایی ارویه در اقدامی
ابتکاری جشنواره ملیو عفو و گذشت بر پا کرده است .این قبیل اقدامات می تواند عذر و عفو را به
صورت نهادهای مدنی و فرهنگ جهانی درآورد و برکات بسیاری به بار آورد

از ناشر دانشمند انتشارات نگاه معاصر آقای اکبر قنبری نهایت امتنان را دارم که با گستردگی افق دید
مجموعه ساحت صلح را حمایت کرد و برای کتاب نیز آشیانه معرفتی شایسته ای از پیش مهیا ساختند.
برای نویسنده نیز افتخار بزرگی که به عنوان دبیر مجموعه ساحت صلح این اثر را تقدیم خوانندگان می
نماید . باشد تا به کمک معارف عذر و عفو بر نفرت فائق آییم .
به گفته ماندلا « نفرت همچون زهری است که ما می خوریم بدین امید که دشمنان را از پای در آورد!»
امی مؤلف و متر جمان و نویسندگی این اثر این است که نه تنها برای خاور میانه که هم اکنون زخم
هشت جنگ فرسایشی بزرگ را بر پشت دارد بلکه برای جهان معاصر نیز نقشه پل عبوری بر فراز
تاریخ نفرت و تکرار خصومت باشد.
محمد جعفر امیر محلّاتی
شیراز 19 دی ماه1395
پی نوشت
1.jamed swan tuite