هزینه‌های تمدنی نادوستی

پیشگفتار

به نام خدا

دوستانگی سرآغاز خردمندی است
امام علی، غُررالحِکَم و دُرر الكَلِم

آزادی نه در ورای رابطه بلکه به‌موجب رابطه دست میدهد
آشتی یعنی دوستانگی، دوستانگی یعنی آزادی
بیونگ – چول هان، از کتاب The Expulsion of the Other

آنچه در جامعه سرمایه‌داری متأخر هر چه بیشتر به عنوان حق محوری بشر مطرح می‌شود
حقِ آزار ندیدن است، همان حقِ حفظِ فاصله ایمن و مطمئن با دیگران
اسلاوی ژیژک، از کتاب خشونت، پنج نگاه زیر چشمی

به‌جای مبارزه باید به فکر معالجه بود
سید محمود ابطحی، از سخنرانی‌های رمضان 1402

ارزشِ اخلاقیِ اساسی و محوری، شرط تحقّق بالاترین خیر است؛
دوستی، ارزشِ اخلاقیِ اساسی و محوری است
مایکل میتیاس، از متن کتاب پیش رو

شاید هم به واقع این اتفاق افتاده باشد که شخصی برای این‌که نامش در گزارش گینس در مورد اولین‌ها بیاید، از تهران تا مشهد را با اتومبیل خودش با دنده‌ی عقب طی کرده باشد. احیاناً اگر این شخص را ملاقات کنیم، به فکر و اقدام او می‌خندیم. عجیب‌تر این‌که اگر همین اتفاق در مقیاس بسیار کلان تاریخی رخ داده باشد – که داده است – نه موجب حیرتِ آگاهان شده و نه به تمسخر، زهرخندی بر لب کسی نشانده.
موضوعِ کتاب پیش رو به قلم مایکل میتیاس، تمدن‌ و دوستی‌پژوه معاصر، در حقیقت گزارش مستندی است از یک واپس‌گرایی کلان تمدنی که ظرف دو هزار و پانصد سال در غرب رخ داده است. وقتی عینک میتیاس را بر چشم بزنیم، یعنی عینکی که با سنجه‌ی دوستی به‌مثابه‌ی یک ارزش بنیانی، تمدن‌ها را اسکن می‌کند و به ما گزارش می‌دهد، زحمتی نمی‌برد که بزودی دریابیم که واپس‌گرایی تمدنیِ موردِ نقد میتیاس، در واقع در شرق عالم نیز عیناً مصداق داشته و هزینه‌های سنگینی به بار آورده است.
کافی است به‌عنوان یک شاخص، در نظر آوریم که جهانگرد مسلمان مغربی ابن بطوطه که در قرن چهاردهم میلادی شرق و غرب عالم را درنوردیده، و نزدیک به 5 برابر مارکوپولو جهانگرد مشهور ایتالیایی ظرف سی سال سفر کرده است، و برای این سفر بین قارّه‌ای خود نیازی به ویزا نداشت و در هیچ مرزی متوقف نشد؛ حیرت می‌کنیم که ظرف شش قرن و نیم، چرا انسان‌ها این‌قدر بین خود دیوارهای ملّیتیِ نیازمندِ ویزا کشیده‌اند! البته برای سنجش میزان نادوستی در تمدن معاصر شاخص‌های مهمتری نیز وجود دارد. یک قلم در نظر آوریم که تاریخ تمدن انسان هرگز به اندازه‌ی امروز، هفتاد میلیون پناهنده و آواره نداشته است. یکی از علل این حجم آوارگی، وجود نزدیک به 32 جنگ داخلی یا بین‌المللی در سال 2022 است که در کشورهای زیر رخ داده است:
میانمار، روسیه، اوکراین، افغانستان، بورکینافاسو، کلمبیا، کنگو، اتیوپی، عراق، مالی، مکزیکو، نیجریه، سومالی، سودان جنوبی، سودان، سوریه، یمن، الجزایر، بنین، کامرون، آفریقای مرکزی، چاد، غنا، ساحل عاج، موریتانیا، موزامبیک، تانزانیا، توگو، تونس و اوگاندا. در کشورِ خودِ ما ایران، که فعلاً درگیری مستقیمی با جنگ سخت ندارد، میزان حیرت‌انگیزی از مهاجرت وجود دارد که به واسطه انگیزه‌های مختلف رخ می‌دهد.
توجه برخی از فیلسوفان معاصر مانند بیونگ چول هان Byung-Chul Han یا اسلاوی ژیژِک (Slavoj Zizek)به جنبه‌های جدیدی از خشونت، مثلاً خشونت علیه خویش، که در فرهنگ رقابت‌پرور جاری، موجب انواع افسردگی‌ها و سرخوردگی‌های روانی می‌شود، ابعاد تازه‌ای از نادوستانه بودن تمدن حاضر را نشان می‌دهد. هان معتقد است که تبلیغات رسانه‌ای دائماً به ما خاطر نشان می‌سازند که از الگوها عقب مانده‌ایم. در نتیجه به‌خاطر حسِّ درون-پوکی، یا خودزنی میکنیم و یا برای جبران عقب افتادگی به مصرف بیشتر رو می‌آوریم. سوی دیگر فرهنگ جاری و زبان حال تمدن رقابت محور کنونی، به قول ژیژِک این است: «کافی نیست من برنده شوم، بلکه دیگری باید بازنده شود.»
میتیاس با دقت نشان می‌دهد که در پنج دوره‌ی تمدنی مغرب‌زمین، دوستی به‌عنوان یک پایه‌ی مهم تمدنی و اخلاقی به تدریج ظرف دو هزار سال به مُحاق رفته است. پس از این آسیب‌شناسی تمدنی، نویسنده ضرورت بازگشت دوستی را به عنوان یکی از مهمترین پارادایم‌های اخلاقی مورد توجه قرار می‌دهد.
کتاب حاضر، قِصّه‌ی پر غُصّه‌ی هزینه‌های تمدنی نادوستی است. توجه جدی و جبرانی تمدن‌ها به این هزینه‌ی کلان اما، می‌تواند چرخه‌ی روابط انسانی را به ریل درست خود بازگرداند. برای توفیق در این کار، امّا ضروری است نخست با نگاه آسیب‌شناسانه مهمترین چالش‌های جهانی را بر سر راه دوستانه‌تر کردن تمدن انسانی شناسایی کنیم و سپس مروری بر تلاش‌های اندیشگی معاصر، برای جبران پس، رفت تمدنی انسان داشته باشیم.

دروغ، تنهایی، دیگرکشی و خودکشی
اگر وجود سی و دو جنگ در جهان را در سال 2022 میلادی یا 1401 شمسی، شوخی نگیریم، و در عین حال به علل تأسیس وزارتخانه‌های امور تنهایی در انگلستان و ژاپن بین سال‌های 2018 تا 2021 بیاندیشیم، حیرت می‌کنیم که چرا تمدن‌های انسانی پس از چندین هزار سال تجربه و خطا، هنوز دیگرکشی و یا خودکشی را به عنوان راه حل برای بی‌سامانی‌های زیستی خویش انتخاب می‌کنند!
در ایالات متحده‌ی آمریکا، هنوز سخن جیمی کارتر رئیس‌جمهور اسبق این کشور به ترامپ پژواک دارد که به وی خاطرنشان ساخت که این کشور از زمان استقلال تاکنون، فقط دو دهه درگیر جنگ نبوده است. شاید این سخن مهمترین اندیشه‌ی رئیس‌جمهوری در این کشور باشد که در بهار 1402، آخرین روزهای عمر خود را می‌گذراند و سخت نگران سرنوشت یک تمدن جنگ محور است.
کارتر هنوز زنده بوده که ویوکا مورتی، جرّاح کلّ ایالات متحده‌ی آمریکا در اردیبهشت 1402 هشدار داد که احساسِ تنهاییِ عمیق برای میلیون‌ها آمریکایی، از جمله خود او، مخاطرات جدی سلامت در پی دارد. وی تنهایی و انزوا را یک اپیدمی خطرناک نامید که حدود نیمی از بزرگسالان آمریکایی را مورد حمله قرار داده است. سخنان مورتی را می‌توان پیش زمینه‌ی تأسیس سومین وزارت امور تنهایی پس از انگلستان و ژاپن دانست. برای یک تمدن‌پژوه، چندان عجیب نیست که سرنوشت تمدن‌های جنگ‌پایه به تنهایی‌های فزاینده می‌انجامد؛ یا به دیگر بیان، دیگرکشی، عاقبتی جز خودکشی ندارد. در این صورت، در یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای صنعتی که هنوز اقتصاد اوّل جهان است، حکومت‌ها بر سرِ شاخه نشسته و بُن می‌بُرند.
جنگ‌ها البته توجیهات خود را دارند که توسط امپراتوری‌های رسانه‌ای تبلیغ می‌شوند. در ماه آوریل 2023 یکی از بزرگترین مؤسسات رسانه‌ای آمریکا یعنی فاکس نیوز (Fox News) که در طرفداری از ترامپ مدعی شده بود که در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به نفع رقیب ترامپ، یعنی جو بایدن، تقلّب شده؛ برای جلوگیری از رسوایی‌های بیشتر، یکی از بزرگترین شکایت‌های قضایی رسانه‌ای را در تاریخ این کشور، قبل از ورود دعوا به دادگاه با پرداخت نزدیک به هشتصد میلیون دلار به مصالحه رسانید؛ و در ماه مِیِ همین سال، با شکایت دیگری همراه با درخواست پرداخت دو و نیم میلیارد دلار خسارت به‌خاطر دروغ‌پردازی مواجه است. فاکس نیوز از موتورهای اصلی رسانه‌ای جنگ افروزی در آمریکا است که در تسخیر کنگره‌ی آمریکا توسط اوباش طرفدار ترامپ نقش مهمی ایفا کرده است.
درست همزمان با این تحوّلات، جفری هینتون (Geoffrey Hinton) پدرخوانده‌ی هوش مصنوعی، در بهار 2023 از سازمان گوگل استعفا داد و نسبت به خطر قدرت مهارناپذیر هوش مصنوعی که ممکن است بر سرنوشت انسان حاکم شود، به‌طور بسیار جدی هشدار داد. هینتون اظهار داشت، در حالی که هیچ انسانی در روی کره‌ی زمین همانند هوش مصنوعی سیطره‌ی علمی همه‌جانبه ندارد، فقدانِ حسِّ اخلاقی در هوش مصنوعی، فقدانِ تواضعِ علمی، یا فضیلت‌هایی همچون صبر و ترجیح اخلاقی در این پدیده، ممکن است به فاجعه‌هایی در مقیاس جنگ هسته‌ای در جهان بیانجامد. وی به‌طور ویژه از دو ابرقدرتِ موجود اقتصادی ـ نظامی جهان یعنی چین و آمریکا خواست که همانند توافقات بر سر محدودیت سلاح‌های هسته‌ای، در مورد کنترل هوش مصنوعی نیز به توافقات مشترکی برای مهار آن اقدام نمایند.
جفری هینتون در واقع هشدار می‌دهد که قدرت افزاینده، در عین فقدان حسّ اخلاقی، فاجعه‌بار خواهد بود. قبل از هینتون، ایلان ماسک نیز که در سازوکارهای اقتصادی جهان، دستِ توانایی دارد، خواهان کنترل توسعه‌ی هوش مصنوعی شده است. هینتون تأکید دارد که به دلیل منافع سرشار از کاربرد هوش مصنوعی در سازوکارهای زندگی، مهار جدی این پدیده در جهان غیر ممکن است و بنابراین توافقات قدرت‌های جهانی برای تمهیدات پیشگیرانه از خسارات احتمالی هوش مصنوعی، اهمیت مُبرَم دارد.
درست در همین اثناء، ادامه‌ی جنگ روسیه در اوکراین و شروع جنگ داخلی در سودان، کارخانه‌های تولید عظیم و میلیونی آوارگان جهانی هستند که بر جمعیت هفتاد میلیونی آوارگان می‌افزایند.
بر آنچه آمد، گرمایش جوّی زمین و بالا آمدن سطح اقیانوس‌ها و بر هم خوردن توازن‌های زیست محیطی را بیافزاییم، تا تصویر نگران‌کننده‌ی تمدنی جهان حاضر را بهتر ببینیم. در این انگاره، هیچ دوستانگی وجود ندارد. البته تصویر تمدن معاصر جهان، یکسره سیاه نیست. انسان آماده می‌شود که پا به مریخ بگذارد. پیشرفت‌هایِ علمی و فنی و پزشکیِ نویدبخش بسیارند. رسانه‌ها بر حسب عادت، شادی‌ها و زیبایی‌های تمدنی را کمتر در خبر می‌آورند. با این همه، میانگین سیر منحنیِ خوشبختیِ بشر، فراز و فرودهای متوازنی ندارد.
در خاورمیانه نیز سیر نادوستی یا تمدن‌زدایی، نمونه‌ها و مظاهر بارزی دارد. در قلب این منطقه، بساط آپارتاید برقرار است. حکومت‌های پلیسی و نظامی، همچنان غالب هستند. سوءاستفاده‌ی سیاست از مذهب و یا مذهب از سیاست، از طریق تقدیس خشونت، نمونه های آشکاری دارد. مجازات اعدام همچنان وجود دارد. زندان‌ها رونق دارند و در حال توسعه هستند. ریشه‌های داعشی‌گری هنوز خشک نشده است. اتلاف منابع طبیعی و ثروت‌های کلان نفتی با حدّت و شدّت ادامه دارد و بیشتر از توسعه، صَرفِ مسابقات تسلیحاتی می‌شود.
عوامل نادوستی‌های تمدنی معاصر، فراتر از ساحت‌های سیاسی و اقتصادی هستند. فِی باوند آلبرتی (Fay Bound Alberti) در کتاب «سرگذشت تنهایی» به علل فلسفی، روان‌شناختی و زیستی نادوستی تمدنی، یعنی به تنهایی‌های فزاینده در جوامع بشری اشاره می‌کند و تاکید دارد که “قبل از سال 1800 میلادی واژگانی برای اشاره به تنهایی وجود نداشت.” به‌نظر اودر دنیای جدید، “شخص در مقابل جهان” و “فرد در مقابل جامعه قرار گرفته است. به‌نظر آلبرتی این وضعیت دلایل متعدد دارد، از جمله؛ بسط اندیشه‌هایِ فلسفیِ امثال هایدگر فیلسوف آلمانی که «حقیقت و آزادی را نه فقط در انزوا بلکه در تنهایی یافتند؛ چرا که تنهایی را راهی می‌دانستند برای شناخت خود.»
آلبرتی در نقل قولی از جی جی زیمرمن و جی بی مرسیر، از نظریات روانشناختی معاصر نیز به‌عنوان عوامل موجده تنهایی‌های میلیونی پرده بر می‌دارد:
«تنها انزوا است که می‌تواند شخصیتی قوی را پایه ریزی کند. ثبات اندیشه، علاقه به کار و نفرت از سستی، که ویژگی‌های قهرمانان و خردمندان‌اند، فقط در انزوا به دست می‌آیند.»
این فرمولِ تولیدِ قهرمانانِ تنها و افسرده، درست عکس اندیشه عرفا است که به دو معادله وجودشناختی باور داشتند: «خودشناسی فقط در ساحت دوست‌شناسی ممکن است»؛ و «خدا شناسی از خود شناسی برمی‌خیزد. بروز ایدئولوژهایِ فردگرایانه‌ی مبتنی بر مؤلّفه‌های فلسفی و روان‌شناختی، پنبه‌ی اندیشه‌ها و جهان‌بینی‌های دوستی‌محور را زدند؛ و در جستجوی اقتدار فردی به جامعه ناجمع رسیدند، به‌صورتی که روزنامه اکونومیست در توئیتری در سال 2018 میلادی نوشت: «تنهایی، جذامِ قرن بیست و یکم است.»
آسیب‌شناسی این نادوستی‌های تمدنی، گرچه اکنون برخی از اندیشمندان را به فکر دامن زدن به مطالعات بین رشته ای دوستی پژوهی انداخته، اما سرعت گسترش بین فرهنگی و بین المللی این اندیشه، تکافوی وضع موجود و نیازهای آن را نمی‌کند. هنوز دانشگاه‌های خاورمیانه با موضوعی به نام “دوستی‌پژوهی” آشنایی ندارند. کلاس‌های علوم سیاسی، “عفو در سیاست” و یا “کرامت در سیاست” را به رسمیت نمی‌شناسند. هنوز آموزگارانِ صلح، اگر معدودی پیدا شوند، برای نمونه‌های موفق مبارزه‌ی بدون خشونت و یا بخشایش در سیاست، مثال‌هایی فراتر از گاندی و ماندلا ندارند. مسلمانان همچنان برای ذکر نمونه‌های رحمت در سیاست، ناچارند به تاریخ صدر اسلام و به ذکر رفتارهای پیامبر اکرم بسنده کنند. منش‌های پیامبران بزرگ الهی مانند موسی و عیسی و محمد (ص)، هنوز به‌طور کامل برای اهالی خاورمیانه یا شاید کل جهان به‌شدّت تازگی دارد، زیرا نمونه‌های رفتاری آن‌ها مشاهده نمی‌شود.
ذکر گزارشی از وضعیت بشر که چندان دل‌انگیز نیست، نه برای سیاه‌نمایی بلکه برای آسیب‌شناسی روابط انسانی صورت می‌گیرد. آنچه مسلّم است، انسان هرگز این قدر دانشمند نبوده است. او هرگز به اندازه‌ی امروز از وضعیت کل جامعه‌ی انسانی، باخبر نبوده است. او هرگز به اندازه‌ی امروز، تمام منابع طبیعی را در خدمت آسایش خویش نگرفته است. او هرگز به اندازه‌ی امروز ثروتمند نبوده است. او هرگز به اندازه‌ی امروز، امید سلامت و امید به طول عمر نداشته است. در این صورت باید پرسید که چرا چنین انسانی همچنان به نزاع با همنوع، عمر می‌گذراند؟
همان‌طور که میتیاس به‌فراست دریافته، چیزی در این تمدن کم است که به نوعِ نگاه انسان به زندگی و معنا و غایت زندگی بازمی‌گردد.
بی‌آنکه بخواهیم به ورطه‌ی خیالِ خام پروری درافتیم، هفت قرن پیش از میتیاس خواجه حافظ شیرازی در یک بیت نسبت به غفلت از روابط انسانی به‌عنوان مهمترین پارادایم زندگی هشدار داده است:
ای دل به کوی عشق گزاری نمی‌کنی
اسباب جمع داری و کاری نمی‌کنی؟!

حقیقت این است که هرگز انسان به حّد امروز، اسباب و انگیزه‌های مودّت جمع نداشته است.
اگر انسانِ جامعه‌یِ بدوی، در پی دغدغه‌ی نان، استعدادهای دوستی را معطَّل و مهمل گذاشته است، چرا هنوز در همه‌ی تمدنها، انسانِ جهانِ پسامدرن که می‌داند زمین به اندازه‌ی سکنه و بیش از آن نان دارد، دیگران را نه به عنوان پتانسیل‌های دوستی، بلکه به‌عنوان رقیب می‌بیند و خصومت را طبیعی می‌داند؟!
این سؤال که به دشواری پاسخی قانع‌کننده دریافت می‌کند، حیرت‌انگیز است. حیرت بیشتر اما، وقتی است که ما در گزارش تمدنی میتیاس می‌خوانیم که تمدن هلنی و شبه هلنی، دو هزار سال پیش، دوست‌مدارتر از سایر ادوار تمدنی در غرب بوده است.
اگر انسانِ یونانی را به صورت پدری پیر تصور کنیم، او را در مواجهه‌ با تمدن پَسامدرن در حیثیت ناصحِ گله‌مندی می‌بینیم که خطاب به نتیجه‌ی خود می‌گوید: «جانِ پدر، ترقّیِ معکوس کرده‌ای!»

تلاش‌های جبرانی
نقد موشکافانه‌ی میتیاس از کم‌رنگ شدن دوستی به‌مثابه‌ی یک پارادایم اخلاقی در غرب، خوشبختانه هم‌زمان با تلاش‌های پراکنده یِ نظری، اما پرمایه‌ای، همراه است که شاید در آینده‌ای نه‌چندان دور، زمینه‌های اجرایی نیز برای بسط دوستی‌های ساختاری، نهادی، حقوقی، سیاسی، اقتصادی، بین‌المللی و غیره پیدا کند.
پیش از این، در آغاز عصر پسامدرن، یعنی درست بعد از پایان جنگ جهانی دوّم فلاسفه‌ی اجتماعی مانند گرترود آنسکوم، سی. اس. لوئیس، هانا آرنت، الیزابت تلفر و برخی دیگر، به این نکته پرداختند که اگر آزادی و دموکراسی نتوانسته مانع جنگ‌های جهانی شود، پیداست در نگره‌ی تمدنی مغرب‌زمین چیزی کم است و نوعی خلاءِ بینشی و فضیلتی وجود دارد. این فیلسوفان پس از توجه به خلاءِ مزبور، بعد از صدها سال که اخلاق فضیلت‌محور ارسطویی در غرب از سکّه افتاده بود، آن را احیا کردند و به‌دنبال این چرخشِ اندیشه‌ی اخلاقی، متوجه دوستی‌پژوهی شدند و این‌که مهمترین کتاب اخلاقِ فضیلت‌محور یعنی اخلاق نیکوماخوسی ارسطو، تنها در یک فصل به عدالت و در دو فصل به دوستی پرداخته است.
خوشبختانه در دو دهه‌ی آغازین قرن بیست و یکم، اندیشه‌های دوستی‌پژوهانه پی گرفته شد و ابعاد مهم بین‌رشته‌ای یافت. از جمله ایثان لیب و سیو هان تان، حقوقدانان معاصر، تلاش مجّدانه‌ای به عمل آوردند که دوستی را هم به‌مثابه‌ی یک پارادایم و رویکرد مهم حقوقی، موضوع علم حقوق قرار دهند و هم آن را در بنیانِ فلسفه‌ی حقوق وارد کنند. تلاش‌های مزبور می‌توانند انقلاب دوستانه‌ای در رویکردهای حقوقی و سازوکار نهادهای حقوقی صورت بندند.
تاد می در کتاب دوستی در عصر اقتصاد، به بررسی کاربرد دوستی برای مهار اقتصاد مصرفی نئولیبرال می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه دوستی از طریق معنی‌بخشی به زندگی می‌تواند افسردگی‌های گسترده را که منجر به مصرف بی‌رویه‌ی کالاها برای تشفّی تنهایی‌ها می‌شود، علاج کند. پیوند دوستی‌پژوهی با علم اقتصاد می‌تواند در حل یکی از بزرگترین معضلات معاصر جهان، یعنی معضل گرمایش کمک کند.
سیبل شوارزنباخ در کتاب‌های متعدد سعی دارد که دوستی را وارد خدمات عام‌المنفعه‌ی دولت نماید. اگر ارسطو دوستی را فراعدالت می‌دید، شوارزنباخ سعی بلیغی دارد که عدالت را دوستانه‌تر کند. او پیشنهاد می‌دهد که شهروندان یک کشور می‌توانند به طور داوطلبانه از طریق نظام مالیاتی نسبت به طبقات فرودست دوستی کنند و مثلاً هزینه‌ی آموزش و پرورشِ مجّانیِ این طبقات را فراهم آورند. نظریه‌ی شوارزنباخ می‌تواند به طور ساختاری در کارکردهای دوستی اثر بگذارد.
هانا آرنت، ژیل دولوز، گراهام اسمیت و برخی دیگر از فلاسفه‌ی سیاسی معاصر از ورود دوستی به عنوان یک پارادایم جدی در سیاست ملی و بین المللی حمایت می‌کنند. آرنت به روشنی توضیح می‌دهد که چرا بدون دوستی، یک دموکراسی و اقتدار واقعی غیر ممکن می‌گردد. دولوز صلح جهانی را موکول به پذیرش دوستی به عنوان فلسفه‌ی بنیادین زندگی می‌نماید. گراهام اسمیت سعی می‌کند کاربردهای دوستی را در سیاست‌های بین‌الملل راهگشایی کند.
دوستی همچنین در حوزه‌ی روان‌شناسی و جامعه‌شناسی، مورد توجه قرار گرفته است. در یکی از تازه‌ترین کتاب‌های دوستی‌پژوهی، نویسندگان یک کتاب راهگشا، مهزاد حجت و آن مویر، (Mahzad Hojjat, Anne Moyer) روان‌شناسی دوستی و آثار دوستی در روانشناسی فردی و اجتماعی را مورد واکاوی قرار داده‌اند.
در پزشکی و مطالعات سلامت، پژوهش‌های متعددی، ظرف دهه‌ی گذشته، صورت گرفته که طی آن، دوستی و روابط اجتماعی را به‌عنوان یکی از مهمترین عوامل سلامت جسمانی و روانی معرفی کرده‌اند. رابرت والدینگر در انتشار یکی از طولانی‌ترین مطالعات سلامت دانشگاه هاروارد، دوستی‌پژوهی را به‌طور جدی در پزشکی سلامت وارد می‌داند.
دوستی‌پژوهی در الهیات نیز به سرعت وارد شده و هم اکنون کتاب‌های مرجع متعددی در مورد دوستی به‌مثابه‌ی پارادایم مهم اخلاقی وجود دارد.
در حوزه‌ی مطالعات هنری، الکساندر نهاماس در کتاب درباره‌ی دوستی به بررسی دوستی در هنر و هنردوستی می‌پردازد و دوستی‌ها را همچون آثار هنری بی‌بدیل و غیرتکراری و بدیع و کاشف معنای زندگی می‌داند.
دوستی‌پژوهی در حوزه‌ی فلسفه نیز ورود بسیار جدی پیدا کرده است. از جمله مارک ورنون و اولیور لی‌من (Mark Vernon, Oliver Leaman) در کتاب‌های معنای دوستی و نیز دوستی در شرق و غرب از منظر فلسفی به این موضوع پرداخته‌اند.

کلید نارنجی کمال
در مباحث جدی و کاربردی فلسفی، مسائل رویارویی انسانی با رنج‌های زندگی، امتناعِ کمال به خاطر تقابل ارزش‌ها، اهداف نهایی اخلاق و بالاخره معنای زندگی اهمیت ویژه‌ای یافته‌اند. به نظر یوهان ولتسِن در کتاب فلسفه‌ی درد، وجود انسان در کشاکشِ پنج زمینه‌یِ بنیادین قرار دارد که هیچ‌کدام را انتخاب نکرده است: وابستگی، آسیب‌پذیری، میرایی، روابط شکننده و تنهایی وجودی. خلاصه این‌که محدودیت به جبرهای طبیعی و قیدهای اخلاقی، که به قول آلفرد فیلسوف معاصر آمریکایی ضدّیت با آن‌ها از موجبات عمل شرورانه هستند؛ آدمی را به طور مداوم در چالش‌های رنج‌آمیز قرار می‌دهند.
اگر اندیشه‌وران معاصری همچون فوئر باخ، مارکس و فروید، کمال‌خواهی انسان را از عمده‌ترین موجبات رنج آدمی می‌دانند، آیزایا برلین که یکی از اثرگذارترین فلاسفه‌ی دوران پسامدرن به حساب می‌آید، اصولاً امکان نیل به کمال در همه‌ی فضیلت‌ها را به‌خاطر تضادّ ریشه‌ای و وجودی فضیلت‌ها ممتنع می‌داند و بر آن است که انسان‌ها با توسعه‌ی اختیار حداکثری می‌توانند تنها یک یا چند گزینه‌ی بنیادین اخلاقی را پی بگیرند. علاوه بر این اندیشه‌ها، فلسفه‌ی معنای زندگی منجر به آثار متعددی در دوران معاصر شده، و گفتگوهای مختلفی پیرامون این موضوع شکل گرفته است. از جمله چارلز تایلور معتقد است که معنای زندگی در تازه‌کاری‌ها است؛ حتی اگر این تازه‌کاری ایجاد یک حباب باشد. از قضا نظر اقبال لاهوری نیز همین است:
فروغ آدم خاکی ز تازه‌کاری‌ها است
مه و ستاره کنند آنچه پیش از این کردند

از جمله مباحث دیگر، فرمول بندی پارادایم‌های اخلاقی کلان و کلیدی در فلسفه‌ی معاصر است. هانا آرنت در سال‌های پس از جنگ دوم جهانی می‌گفت برای این‌که بشر بعد از این همه خون‌ریزی، بتواند ادامه‌ی حیات دهد، بخشایش و عهد و پیمان درباره‌ی عدم تکرار خشونت، فضیلت‌های جهانی کلیدی هستند. اندیشمند معاصر ایرانی، مصطفی ملکیان معتقد است مهمترین اهدافِ اخلاق، تقلیلِ مَرارت و تقریر حقیقت است.
همه‌ی مباحث چهارگانه‌ی فوق از عمده‌ترین نگره‌های تمدنی معاصر به حساب می‌آیند. به نظر نگارنده، دوستی به‌مثابه‌ی مهمترین پارادایم اخلاقی و تمدنی که منظور میتیاس است، می‌تواند برای هر چهار سؤال عمده‌ی فلسفی، پاسخ‌های روشنی ارائه کند.
از جمله کارکردهای عمده‌ی دوستی، تقلیل رنج از طریق همدلی و همیاری است. یک قلم، دوستی در تخفیف عنصر پنجم رنج که ولتسِن اشاره می‌کند، یعنی تنهایی وجودی می‌تواند تأثیر عمده داشته باشد. دوستی‌ها اگر بر اساس گزاره‌های استوار اخلاقی بنا شوند، از شدّتِ شکنندگی روابط انسانی و آسیب‌پذیری و حتی احساس هم‌سرنوشتی در مرگ، می‌توانند در تقلیلِ مَرارتِ آدمیان مؤثر باشند. برای همین اگر بگوییم دوستی، کلید نارنجی کمال است، گزاف نگفته‌ایم.
در پاسخ به اندیشه‌های امتناعِ کمالِ مارکس و فروید و آیزایا برلین، دوستی به‌مثابه‌ی امتداد وجودی آدمی، می‌تواند به کمال جمعی دست پیدا کند. اگر من طرفدار آزادی باشم و دوستم طرفدار برابری، مشکلِ امتناعِ کمال حل می‌شود، زیرا ما همراه هم و به‌عنوان امتداد وجودی یکدیگرهردو رویکرد را به‌طور نسبی و در تعادل با یکدیگر اجرا می‌کنیم.
در مورد معنایِ زندگی، دوستی و دوستان یا به عبارت دیگر فلسفه‌ی معیّت و مودّت می‌تواند معنای سترگی برای زندگی ارائه نماید. این نکته را تاد می در کتاب دوستی در عصر اقتصاد، به‌خوبی پرورانده است.
دوستی همچنین به‌عنوان قویترین پایه‌ی سوم دوگانه‌های آرنت و ملکیان رخ می‌نماید. نه بخشایشگری و عهدِ عدم خشونت آرنت، و نه تقلیلِ مَرارت و تقریر حقیقت ملکیان، حتی اگر این دو پایه به ختم خصومت و جنگ کمک کنند، نمی‌توانند انسان را از چنبره‌ی تنهایی‌های گسترده و افسردگی‌های میلیونیِ جانکاه نجات دهند. برای هر دو اندیشه‌، پایه‌ی سوّم، یعنی ترغیب مودّت و تشویق صحبت، ضروری است تا یک تمدن شادی‌بخش بتواند روی پای خود بایستد. حتی می‌توان گفت، نه تقلیل مَرارت و نه تقریر یا تحریر حقیقت و نه بخشایشگری و نه عهد عدم خشونت، بدون صحبت و مودّت و دوستی امکان‌پذیر نیستند.
این مقدمه‌ی کوتاه، گنجایش اشاره به همه‌ی منابع دوستی‌پژوهی معاصر را ندارد و آنچه آمد به‌مثابه‌ی مشت نمونه‌ی خروار است. در واقع در حال حاضر در بیش از یکصد دانشگاه در آمریکای شمالی کلاس‌های بین‌رشته‌ای دوستی‌پژوهی تدریس می‌شود؛ هرچند هنوز به صورت رشته‌ای مجزّا، عرض اندام نکرده است.
مطالعه‌ی کتاب میتیاس به زبان فارسی بلافاصله خوانندگان را به این پرسش وامی‌دارد که دوستی‌پژوهی در ایران و خاورمیانه چه وضعیتی داشته و دارد. شرح این قصّه و تاریخچه ی پر فراز و فرودش، به طور مفصل در دوستی‌پژوهی‌های منتشره از سوی مرکز پژوهشی مجد آمده است. متأسفانه از هزار سال پیش تا کنون یعنی از زمانی که ابوحیان توحیدی، ادیب و فیلسوف دوران آل بویه نخستین کتاب مستقل را در مورد دوستی ، تحت عنوان الصداقه و الصدیق (دوستی و دوست) منتشر ساخت، اثر مستقل دیگری درباره‌ی دوستی به زبان‌های عربی و فارسی اندک یا نایاب است. البته از راغب اصفهانی و ابوعلی مسکویه، اندیشه‌های مهم و قابل توجهی در ذیل آثار اخلاقی ایشان وجود دارد، اما دوستی کمتر به عنوان یک پارادایم مهم اخلاقی، موضوع اندیشگی و نهادسازی بوده است.
نگارنده در کتاب اخیراً انتشار یافته ، با عنوان هزینه‌های نجومی نادوستی تلاش کرده که نشان دهد فقدان دوستی به عنوان انگاره‌ی اصلی در روابط اجتماعی چه هزینه‌های کلانی را بر گُرده‌ی تمدن‌ها تحمیل کرده است.
بشر امروز در جستجوی صلح پایدار، در حال حاضر بیشتر از آن‌که به دوستی فکر کند، حداکثر به اندیشه‌های مهار جنگ‌ها و رفع خصومت پرداخته است؛ و حال آن‌که دوستی عالی‌ترین ساحت صلح به شمار می‌آید. مباحث اخلاقی نیز بیشتر در جستجوی گزاره‌های مشوّق در رفع مرارت و کشف حقیقت هستند و به کیفیت عالی روابط انسانی یعنی به دوستی کمتر پرداخته‌اند؛ و حال آن‌که دوستی در احراز شادی، خوشبختی و رستگاری هر دو جهان نقش کلیدی و شالودگی دارد. دوستی و محبّت، هم کاشفِ حقیقت، هم معادله‌ و کلیدِ تقلیل مرارت و مهمتر از همه‌ی اینها کلید سعادت است.
کتابِ حاضر، در واقع یک الگو و موضوع مهم پژوهشی را فرا راه خوانندگان قرار می‌دهد و اگر بخت یار باشد در سال‌های آینده، شاهد مطالعات تمدن‌پژوهانه‌ی بیشتری در فرهنگ‌های مختلف با عینک دوستی خواهیم بود. ایدون باد!

محمدجعفر امیر محلاتی
23 اردیبهشت 1402