امام حسین پژوهی برای جهان معاصر- دفتر ششم

پیش‌گفتار
محمّدجعفرِ امیرِ محلّاتی
خم ابروی تو بود و کف مینوی تو بود
که به یک جلوه مرا نام و نشان یکجا برد
جام صهبا زکجا بود، مگر دست که بود
که در این بزم بگردید و دل شیدا برد؟

علامه طباطبایی
مرکز پژوهشی مجد، با رویکرد اخلاق تطبیقی و برای گشودن باب معارف نویی پیرامون بزرگ‌ترین فاجعه‌ی تاریخ اسلام و علل و درس‌های ناشی از آن، تاکنون، جدا از دو ویژه‌نامه، پنج دفتر امام‌حسین‌پژوهی برای جهان معاصر را منتشر ساخته است. و اینک، دفتر حاضر، ششمین دفتر از امام‌حسین‌پژوهی، که به زندگانی امام سجاد؟ع؟، بازمانده‌ی فاجعه‌ی کربلا، اختصاص یافته، پنجره‌ی جدیدی را فراروی آن رخداد غم‌انگیز تاریخی می‌گشاید.
می‌دانیم که امام سجاد؟ع؟ به‌دلیل بیماری سخت و ناتوانی از حضور فیزیکی در جبهه‌ی نبرد نابرابر کربلا، همراه با عمّه‌ی بزرگوارشان حضرت زینب؟س؟ شاهد زنده‌ی همه‌ی جزئیات فاجعه‌ی کربلا و چگونگی شهادت حضرت ابی‌عبدالله و همه‌ی یارانشان به فجیع‌ترین وجه ممکن بوده‌اند و آن خشونت‌های کهکشانی را با گوشت و پوستِ خود، تجربه کرده‌اند. انتظار یک روان‌شناسِ معاصر از زندگی پس از جنگِ چنین شاهدی، قاعدتاً این است که وی درگیر انواع احساسات و واکنش‌های روانی جان‌کاه باشد، تاریخ اما به‌طور حیرت‌انگیزی گزارش می‌کند که در گذر از یک فاجعه و خشونت تاریخی، آن شاهد با روحی سترگ و توان‌مند، پدیدآورنده‌ی لطیف‌ترین ادبیات نیایشی در تاریخ اسلام بلکه در کل تاریخ بشر می‌شود.
کتاب مستطاب صحیفه‌ی سجادیه، که مهم‌ترین اثر آن امام همام است، ظاهراً یک نیایش‌نامه برای گفت‌وگوهای معنوی انسان‌ها در خلوت ایشان با خداوند است. با نگاهی که در جست‌وجوی نظریه‌های اخلاقی است اما، کتاب مزبور حیثیت متفاوتی به‌خود می‌گیرد و اخلاق‌پژوهان را به‌خاطر شدت غنای مفاهیم و معادلات اخلاقی به حیرت می‌افکند.
حیرتِ بیشتر خواننده‌ی آثار آن امام، وقتی است که ملاحظه می‌کند ادب نیایشی آن حضرت، نه‌تنها از خشونت‌هایی که دیده، شِکوه ندارد، بلکه سراسر، اعتذار و استغفار از درگاه الاهی به‌خاطر خطاهای انسانی است. این واقعیت، درستی سخن مُتالّه معاصر فرانسوی، سیمون وی، را به خاطر می‌آورد که: «معصوم بار همه‌ی جهان را به دوش می‌کشد.»
برای یک صلح‌پژوه عُرفی که منتظر است آن حضرت بیشتر به جزئیات فجایع کربلا و نقد جنگ‌های تجاوزکارانه بپردازد، این سؤال خواه‌ناخواه مطرح می‌شود که چه‌طور آن روح زخم‌دیده در لابه‌لای گفت‌وگوهای نیایشیِ خویش، نظریه‌های صلح و بخشایش و گذشت و دوستی را با دقّت پرورانده و به سازوکارهای انتقام و مجازات و مقابله‌به‌مثل و جنگ عادلانه نپرداخته است!
در جریان همایشی که در ششم و هفتم خردادماه جاری، یعنی هم‌زمان با فراهم‌آوردن این دفتر، در دانشکده‌ی مطالعات جهان دانشگاه تهران، پیرامون صلح و حل‌وفصل منازعه رخ داد، یک پرسش‌گر رسانه‌ای که پیرامون همایش گزارشی تهیه می‌کرد، از نگارنده پرسید که درحالی‌که رژیم صهیونیستی در غزه به خشن‌ترین جنایات تاریخی ازجمله علیه زنان و کودکان و بیماران و گرسنگان مشغول است، چه جای صحبت از صلح و حل‌وفصل منازعه است؟! در پاسخ عرض شد که شُکوه و اهمیت و ارزش هیچ دفاع و سلحشوری‌ای درست فهمیده نمی‌شود، مگر این‌که زشتی جنگ و تجاوز و خشونت، به‌کمک و در آیینه‌ی ادبیات و سیره‌ی صلح، آشکار شود. هیبت سیاهی جنگ چگونه دور از سپیدی صلح و رحمت قابل‌درک است؟ اگر جامعه از معادلات و ممکنات صلح و دوستی و آشتی و عذرخواهی و بخشایش خبر نداشته باشد، چه‌طور زشتی و پلشتی خشونت را تشخیص می‌دهد؟ و بدون این تشخیص، چگونه می‌تواند دفاع را تقدیس و تشویق کند؟
اندیشه‌های فوق، هیئت‌علمی مرکز پژوهشی مجد را بر آن داشت که با اختصاص مجلّدی به آثار و سیره‌ی امام سجاد؟ع؟، پنجره‌ای تازه فراروی امام‌حسین‌پژوهی و عاشوراشناسی بگشاید. به‌گمان ما، تاوقتی صحیفه‌ی سجادیه را به‌دقت و با نگاهی اخلاق‌پژوهانه نخوانیم، و تاوقتی‌که خطبه‌های حضرت زینب؟س؟ را به‌گوش‌جان نشنویم، نمی‌توانیم شدّتِ فاجعه‌ی کربلا را تصور کنیم و به بزرگداشت ایثارهای اردوگاه امام حسین؟ع؟ بپردازیم؟ ادبیات نیایشیِ بسیار غنیِ صحیفه‌ی سجادیه، قوی‌ترین و مؤثرترین اعلام‌جرم علیه اردوگاه یزید، ابن‌سعد و ابن‌زیاد است. در این کتاب که لطیف‌ترین و ظریف‌ترین اندیشه‌ها و احساسات انسانی و انسان‌دوستانه، در فراخ‌ترین افق‌های گفت‌وگو با خالق و معبود، امتداد می‌یابد، عمق بلاهت و جنایت و کوته‌بینی اردوگاه یزید که صالح و مصلح و صلح را کشته‌اند، به آشکارگی می‌رسد.
اگر لقمان که حکمت او مورد احترام قرآن مجید است، ادب را از بی‌ادبان می‌آموخت، سیره و سخن امام سجاد؟ع؟، ادب صلح و بخشایش و دوستی را درست به‌خاطر افراطی‌ترین خشونت‌های ظهوریافته در کربلا به‌اوج رسانید. دراین‌صورت، بی‌اغراق می‌توان گفت درحالی‌که فاجعه‌ی کربلا، کمر تمدن اسلامی را در عنفوان جوانی این تمدن شکست، رویکرد امام سجاد؟ع؟ و میراث ایشان به‌مثابه‌ی پلی استوار از حکمت و معرفت مانع گسست کامل این تمدن گردید.
دفتر ششم امام حسین پژوهی در چهار بخش و سیزده مقاله، نگاه های کاربردی و بین‌رشته ای بدیع و تازه ای را در مورد شخصیت و آثار حضرت سجاد؟ع؟ تقدیم خوانندگان می‌کند.
در مقاله‌ی نخست بخش امور سیاسی و اجتماعی به‌قلم نگارنده، با ذکر فرازهایی از دعای مکارم اخلاق صحیفه‌ی سجادیه، نشان داده می‌شود که امام سجاد؟ع؟، در هر سه ساحت ابتدایی، متوسطه و عالیِ صلح، یعنی درخصوص اخلاق مهار جنگ و بخشایش و دوستی، رویکردهای بسیار ابتکاری و مؤثری ارائه نموده‌اند که برای صلح بین‌الملل در قرن 21 نیز، می‌تواند گزاره‌های تعیین‌کننده‌ای به ارمغان آوَرَد. در این مقاله استدلال می‌شود که هرچند رویکردهای امثال گاندی و عبدالغفارخان یا ماندلا و دیکلرک در هند و آفریقای جنوبی در مبارزات بدون خشونت و در گذار مسالمت‌آمیز از آپارتاید ازطریق بخشایش در سیاست، توفیقاتی استثنایی درتاریخ معاصر بوده‌اند، اما معارف صلح‌گستری هم‌چون صحیفه، اگر به‌صورت منابع نظریه‌های اخلاقی مورد استفاده قرار گیرد، استثناهای صلح، بدل به قاعده می‌شود.
دو مقاله‌ بعد به‌قلم مرتضی رحیمی‌نژاد و عبدالله الرباط نویسنده‌ی عرب، و به‌ترجمه‌ی سیّدشهاب‌الدین مصباحی از انگلیسی، شخصیت امام سجاد؟ع؟ را به‌عنوان یک کنشگر اجتماعی، سیاسی و علمی مورد بررسی قرار داده و نشان می‌دهد که بین سیره‌ی آن حضرت و ادبیات به‌جامانده از ایشان ربط وثیق و چشمگیری وجود دارد.
بخش دوم با چهار مقاله به آموزه های اخلاقی، تربیتی و روان شناختی مهمترین اثر امام یعنی صحیفه سجادیه می پردازد. محمد هادی طلعتی به اخلاق اجتماعی، محمد برکت به مبانی اخلاق دوستی، بابک شمشیری به کارکرد تربیتی نیایش و محمد حسین محلاتی به روانشناسی سوگ پرداخته است.
در بخش سوم سه مقاله با نگاه تطبیقی به نیایش‌پژوهی پرداخته اند. عبدالرسول هادیان شیرازی مزامیر داود را با صحیفه سنجیده است. سیمین رفعتی با ترجمه سیّدشهاب‌الدین مصباحی مفاهیم اخلاقی صحیفه را با اناجیل چهارگانه مورد مقایسه قرار داده است. محمد جواد قاید شرف صحیفه را در قیاس با ادیان و فلسفه‌ی چینی مورد مطالعه قرار داده است. هر سه مقاله، برجستگی های مفهومی و الهیاتی صحیفه را زیر ذره‌بین تطبیق نشان داده‌اند.
بخش چهارم یا آخرین بخش کتاب با سه مقاله به جنبه های معارفی و ادبی صحیفه نور معرفت افکنده‌اند. سعید رحیمیان فرشته شناسی صحیفه، ویلیام چیتیک، اسلام‌پژوه برجسته‌ی آمریکایی با ترجمه‌ی سیّدشهاب‌الدین مصباحی به اهمیت و غنای نیایشی‌اخلاقی صحیفه در مقدمه خود بر ترجمه صحیفه، و بالاخره سید محمد ثقفی مکارم اخلاق حضرت سجاد؟ع؟ را در اشعار فرزدق شاعر مدیحه‌سرای آن حضرت برشکافته است.
هر سیزده مقاله‌ی این دفتر، به آثار و سیره‌ی امام سجاد؟ع؟، به‌عنوان شخصیتی در تاریخ صدر اسلام می‌نگرد، که از درونِ سنگین‌ترین فاجعه‌ی تاریخ اسلام، به آینده پل می‌زند؛ و گسست آن تمدن نوپا را با قدم و قلم مانع می‌شود. آثار به‌جامانده از آن حضرت، نسخه‌ی رستگاریِ هردوجهان است و به‌شیوایی صلح عمودی با خداوند و صلح افقی با هم‌نوع را فراروی انسانی قرار می‌دهد که حتی در قرن 21، به‌وجهی که جهان در غزه شاهد بوده، هنوز قربانی پست‌ترین و سبعانه‌ترین خشونت‌هاست. اکنون وقت آن است که مسلمانان هم خود صحیفه بخوانند و هم غرب وحشی را که بی‌مهابا از کودک‌کشی و نسل‌کشی‌های بی‌سابقه‌ی تاریخی حمایت کرد، به خواندن آن وادارد.
این دفتر که سامان یافت، نویسندگان، بیش از پیش دریافتند که شخصیّتِ حضرت علی ابن الحسین؟ع؟ و آثار نیایشی ایشان که بهترین ظرف ادبی را برای بیان ظریف ترین و عالی‌ترین مفاهیم اخلاقی برگزیده، شایسته‌ی تحقیقات بسیار گسترده بین رشته ای است. از روح بلند آن حضرت و نیایش های صحیفه مدد می جوییم که این برکات معنوی در جهان خشونت زده‌ی ما همچنان چراغ راه صلاح و فلاح باشد.
محمّدجعفر محلّاتی
4 شهریورماه 1403