اخلاق مهار جنگ

پیش‌گفتار
عریانیِ اخلاق در جنگ
درست یک دهه پس از پایان یافتن جنگ جهانی دوّم، یعنی جنگی که مللِ به‌ظاهر پیشرفته و متمدّن، حدود هشتاد میلیون از شهروندان یکدیگر را با مشارکت مثال‌زدنی کشته بودند، کودکی خردسال در یک محلّه‌ی قدیمیِ شیراز هر شب قبل از خواب از مادربزرگش افسانه‌ای تکراری می‌شنید که اخلاق جنگ را به زبان عامیانه، اما نافذ و به‌یاد ماندنی، حکایت می‌کرد. داستان مربوط به دختری بود که در جستجوی بخت و یافتن همسر، خود را آراست و در معرض خواستگاری جوان محله قرار داد. زیبایی و آراستگی او جوانان بسیاری را از حِرَف گوناگون به صف خواستگاران کشید. قهرمان داستان برای محک زدن استواری شخصیّت هر خواستگار، هوشمندانه، تنها یک پرسش کلیدی از هر کدامشان می‌پرسید: «اگر در زندگی مشترک دعوایی رخ دهد با من چه خواهی کرد؟»
به‌طور دقیق‌تر پرسش این بود: «اگر با من دعوایت شد مرا با چه خواهی زد؟» پس از طرح این سؤال، افسانه‌پرداز ایرانی پاسخ صریح خواستگاران را بی‌پرده بیان می‌کند. نجّار: «با همین ارّه». آهنگر: «با همین پتک». کفاش: «با همین سوزن جوالدوز»…
قهرمان داستان نیز پس از هر پاسخ، اعلام می‌کرد که چون شدت خشونت خواستگار در نبرد احتمالی را برنمی‌تابد از پیوند با او منصرف شده است.
داستانی که برای کودکان ساخته شده به‌شیوه‌ای مؤثر به طفل می‌فهماند که شیوه‌ی رفتار در جنگ یا دعوا مهمترین محک شخصیّت هر فرد است. این گزاره‌ی اخلاقی که در اخلاق‌پژوهی صلح به «اخلاق جنگ» معروف است در نظر شنونده معمّاگونه می‌نماید چرا که اصولاً جنگ و منازعه اموری ضد اخلاق است. با این‌همه چون تمدن‌ها و فرهنگ‌های کهن از دیرباز پدیده‌ی جنگ را اجتناب‌ناپذیر می‌دانستند، برای مهار و تخفیف خسارات آن، اندیشه‌ها و گزاره‌هایی را تحت عنوان اخلاق جنگ تدوین کرده و گسترش داده و در بعضی جنگ‌ها این گزاره‌ها را با درجاتی رعایت کرده‌اند.
اگر در افسانه‌ی هوشمندانه‌ی ایرانی، خواستگاران خشونت ناپرهیز، به هنگام دعواهای احتمالی با همسر، از به‌کارگیری ابزار حرفه‌ی خود مثل ارّه و پتک و سوزن به‌مثابه‌ی حربه‌ی منازعه اِبا نداشتند، در گسترده‌ترین جنگ تاریخی، یعنی جنگ دوّم جهانی، نزاع پیشگان سلاح‌های خوفناک ساختند و در تراژیک‌ترین فاز آن با کاربرد بمب اتم دست به کشتار جمعی بی‌سابقه ای زدند.
اگر در افسانه ی ایرانی، تبدیل ابزار حرفه به سلاح مانع از پیوند دایم می‌شد. در زندگی حقیقیِ بینِ ملل، که آدمیان برای هلاکت یکدیگر وقت و اندیشه و ثروت صرف می‌کنند تا با سلاح‌های پیشرفته حرث و نسل را نابود سازند، بازگشت و تجدید روابط دو طرف مخاصمه، ضروریِ ادامه‌ی حیات این‌جهانی به حساب می‌آید. برای تسهیل همین تجدید روابطِ زخم‌خوردگان است که ادیان کهن دست به اختراع ارزش‌های اخلاقیِ پوزش و بخشایش یا عذر و عفو زده‌اند. ولی یک گام پیشتر از این مرحله، ادیان یا کسانی که برای پیشگیری، مهار، تخفیفِ دامنه و ختم سریعتر مخاصمه، دست به اختراع گزاره‌های اخلاقِ مهارِ جنگ زده‌اند، بیش از همه ی اخلاق‌پژوهان و اخلاق‌گزاران دیگر، شایسته‌ی تقدیر و احترام بشریت‌اند.
وقتی کودک محلّه‌ی قدیمیِ شیراز، دو ماه مانده به سی‌سالگی، در فوریه سال 1982 میلادی به ریاست کنفرانس دایمی خلع‌سلاح سازمان ملل در ژنو رسید از شباهتِ دستور کارِ یکی از پیچیده‌ترین و فنّی‌ترین نهادهای سازمان ملل متحد با داستانی که بارها از مادربزرگ شنیده بود در شگفت شد. درآن هنگام بحث عمده‌ی این کنفرانس مکانیسم منع تولید، ذخیره‌سازی و کاربرد سلاح‌های امحاء دست‌جمعی شیمیایی و میکربی بود. در مباحث آن کنفرانس، بیشترین تنش‌ها در میانِ ابرقدرت‌ها یعنی ایالات متحده آمریکا، به نمایندگی جورج بوش پدر، و اتحاد جماهیر شوروی، به نمایندگی یکی از برجسته‌ترین دیپلمات‌های روسی بود. نمایندگان چهل کشور عضو کنفرانس روزهای متمادی و ساعت‌های طولانی صرف تمهید و تدوین کنوانسیونی کردند که قرار بود همه‌ی کشورها را از تولید و کاربرد و ذخیره‌سازی سلاح‌های شیمیایی بازدارد. به‌نظر می‌رسید در این همایش دایمی و بین المللی، اخلاق جنگ به یکی از پیروزی‌های تاریخی خود دست می‌یافت.
درست شش سال بعد وقتی عراق در بهار 1367 (1988 میلادی) در حلبچه دست به کاربرد وسیع سلاح شیمیایی زد و حداقل پنج هزار نفر را درجا به فجیع‌ترین شکلی نابود ساخت، اعضای شورای امنیت سازمان ملل عکس‌العمل جدّیِ بازدارنده و محکوم‌کننده‌ای نشان ندادند، و بنابراین شادی توفیقات کنفرانس خلع سلاح ژنو بر باد رفت. با این‌همه، حوادث آن سال‌ها بیش از پیش اهمیّت تمدّنیِ اخلاقِ جنگ را عریان ساخت.
شاید اغراق نباشد اگر بگوییم اصولاً کلان‌ترین بخش فلسفه ی وجودی سازمان ملل از زمان تأسیس تاکنون، تدوین، توسعه و اجرای موازین اخلاق جنگ است که در آغاز و بیشتر توسّطِ ادیان و سپس متفکّران حقوقِ بین‌الملل پدید آمده‌اند.
در این‌صورت نگاهی بسیار اجمالی به تاریخچه‌ی اخلاق جنگ اهمیت موضوع کتاب پیش رو را بهتر آشکار می‌سازد.
من خشونت را رد می‌کنم، زیرا هرگاه اِدّعای خیر دارد، آن خیر موقتی و ناپایا است؛ بلکه شرّش دائمی است.
مهاتما گاندی
شمای کلانِ تاریخِ اخلاقِ جنگ
فقط ظرف دو دهه و اندی که از قرن بیست و یکم می‌گذرد بیش از یکصد جنگ در پهنه ی گیتی صورت گرفته است. با این همه، گمان اینکه جنگ پدیده ای اجتناب ناپذیر است هیچ پایه ی علمی ندارد. بر عکس، همان طور که برایان فرگوسن و مارگارت مید، دانشمندان مردم شناس در نشریه‌ی ساینتیفیک آمریکن استدلال علمی کرده اند، شواهد هزاران ساله ی مردم شناسی، جنگ را گرایش ذاتی آدمی نمی شناسد. فرگوسن تاکید دارد که عواملی مانند رشد ناگهانی جمعیت، محدودیت منابع طبیعی و مرزکشی های ملل از عوامل تشویق جنگ است، ولی به گفته ی مارگارت مید، جنگ یک پدیده‌ی اختراعی است.
قرن‌ها قبل از اندیشه های فرگوسن و مید، یک آموزه ی وحیانی مشهور در ادیان ابراهیمی که کشتن هر انسان بی گناهی را معادل کشتن همه ی جهانیان اعلام کرده، جنگ را – که همیشه تعداد بسیاری قربانی بی‌گناه می‌گیرد – از منظر هستی شناسانه، غیر ضروری و به عنوان بزرگترین جنایت علیه بشریت محکوم کرده است. انسان ابتداییِ آزمند، اما در طول تاریخ دست از جنگ نشسته و ناچار ادیان، دفاع مشروع را تجویز کرده اما تلاش داشته اند که آن را در ساز و کارهای اخلاقی و حقوقی سامان دهند. فرهنگ‌های باستانی متعدّدی نیز راجع به پدیده‌ی جنگ در منابع و مراحل تاریخ خود فلسفه و موضع‌گیری هنجاری داشته اند. روی هم، فرهنگ‌های مختلف و ادیان در شکل گیری آنچه امروز به اخلاق جنگ تعبیر می‌شود مشارکت داشته اند که حاصل آن، مجموعه ی عهدنامه ها و پروتکل های بین المللی است که در دوران پسا مدرن در روابط بین الملل مورد استفاده است.
آرزو دارم همانگونه که نهاد برده داری بر افتاد، نهاد جنگ نیز بر افتد.
مارتین لوتر کینگ
مشارکت فرهنگ‌های ابراهیمی و رومی در نظریّه‌ی جنگ عادلانه
به گفته‌ی یک پژوهشگر تاریخ اخلاق جنگ، ترنرجانسون، «سنت جنگ عادلانه یک سنت اخلاقی عمده در فرهنگ‌های غربی است که توسط عوامل مذهبی و غیر مذهبی در درون این فرهنگ ها شکل گرفته است.» در مورد عوامل مذهبی، جانسون به دیدگاه یهودی اشاره دارد که توسط ابن میمون (م. 601 قمری، 1204 میلادی) در عصر میانه، صورت بندی شده است. به‌نظرابن میمون، در سنّت یهود سه نوع جنگ مورد شناسایی بوده است:
نخست، جنگ‌های مذهبی که بنا بر دستور صریح و نصّ فرمان خداوند و با نیروی انهدامی صورت می‌گرفته و مشارکت عموم مردان را واجب می انگاشته است.
دوم، جنگ‌های دفاعی که باز همه‌ی مردان یهودی باید در آن شرکت کنند، ولی این جنگ‌ها به شدت نوع اول تخریبی نبوده است
سوم، جنگ‌های اختیاری که دل‌بخواه پادشاهان بنی اسراییل بوده و مشارکت در آنها به بهانه‌ی وظایف دیگر و معاذیری مانند عدم تناسب قوا و امان برای غیر نظامیان، قابل احتراز بوده است.
به نظر جانسون، سنت اخلاق جنگ یهودی، چنانچه پس از آن، توسط مسیحیان توسعه یافت، تنها به نظریّه‌ی »تخفیف جنگ بنا به اصل عدالت درون جنگ کمک نمود.» در مورد عدالت، مشروعیّتِ جنگ یا عدالتِ پیشا جنگ، این رومی ها بودند که به امر مشروعیّتِ شروع جنگ پرداختند.
در سنّت مسیحی، سن آگوستین (م. 430 میلادی) و مرشدش بیشاپ آمبروز (م. 397 میلادی) در قرون چهارم و پنجم میلادی اخلاق جنگ مسیحی را بر مبنای اصولِ مسیحیِ «همسایه ات را دوست بدار» و نیز وظیفه‌ی دفاع از همسایه پایه ریزی کردند.
نظریّه‌ی جنگِ عادلانه یا مشروع تا قرن دهم میلادی (سوم هجری) در اروپا پذیرش جدی و گسترده ای نیافت. از آنجا که در قرون دهم ویازدهم میلادی جوامع اروپایی شاهد شیوع خشونت و بی قانونی بی سابقه ای بودند، نظریه های صلح خدا (عدم آزار غیر نظامیان) و آتش بس خدا (حرمت جنگ در روزهای مخصوص) توسعه یافت.
جانسون تاکید دارد که با همگرایی دو نظریّه ی عدالت در مشروعیت و عدالت در شیوه‌ی جنگ؛ به دیگر بیان عدالت پیشا جنگ و عدالت درون جنگ در قرن دوازدهم (پنجم هجری)، سنّت جنگ عادلانه در اواخر قرون میانه پایه گذاری شد. نخستین کتاب مُدوّن پیرامون اخلاق و قوانین جنگ عادلانه در فرهنگ غربی، کتاب دکرتوم نوشته‌ی یک راهب مسیحی بنام گراتیان (م. ۱۱۴۰ میلادی) بود که در میانه‌ی قرن دوازده میلادی، عدالتِ پیشا جنگ و درون را در یک سیستم منسجم سامان بخشید.
در طول جنگ‌های صلیبی که در سال ۱۰۹۵ میلادی آغاز شد، این نهادهای شوالیه گری (معادل انگلیسی اهل فتوت یا جوانمردان) بودند و نه ارباب کلیسا که نقش عمده ای در تدوین مقررات عدالت در شیوه‌ی جنگ یا عدالت درون جنگ ایفا کردند.
این نکته در تاریخ تطوّر نهادهای شوالیه گری اروپایی، که به تعبیری سازمان‌های غیر دولتی رزمنده‌ی مسیحی در قرون میانه بودند و بخش عمده ای از نبردهای صلیبی را هدایت می‌کردند، بسیار جالب توجه است که در اثر درگیری با رزمندگان مسلمان، در عین جنگ، تحت تاثیر اخلاق جوانمردانه ی نیروها و فرماندهان مسلمان از قبیل صلاح الدین ایوبی قرار گرفتند و بخشی از اخلاق جنگ ایشان را جزو اصول خود ساختند. از این رو، برای هر محقق اخلاق جنگ بویژه در سنت اسلامی، پژوهش پیرامون تعاملات نهضت ها و سازمانهای جوانمردی ایرانی و یا فتوت اسلامی با سازمان‌های شوالیه گری ضرورت تام دارد.
دو تحوّل عمده در استقلال عدالت درون جنگ از عدالت برون جنگ
عدالت درون جنگ در فرهنگ غربی، تا قبل از دوران مدرن، دو تحوّل عمده از سر گذراند. نخست، این هوگو گروتیوس (م. ۱۶۴۵ میلادی) بود که ساحت عدالت درون جنگ را از عدالت برون جنگ، استقلال نظری و اخلاقی بخشید. او تاکید کرد که فارغ از امر علل شروع و مشروعیت جنگ ها، ملاحظات انسان‌دوستانه‌ی جنگ باید مورد احترام و رعایت باشد.
تحوّل مهمِّ دوم، موقعی رخ داد که ژان ژاک روسو (م. ۱۷۷۸ میلادی) فیلسوف اجتماعی اهل سوئیس، سعی کرد یک مبنای نظری استوار برای حمایت از غیر نظامیان منفرد در مقابل دولت‌ها که طرف اصلی جنگ‌ها هستند فراهم نماید.
بدین ترتیب روسو استقلال عدالت درون جنگ را که توسط گروتیوس پایه گذاری شده بود به حیطه‌ی اجرا آورد. برای این امر وی ساحتِ حقوقیِ هویتِ دولت‌ها را از هویتِ حقوقیِ آحادِ افرادِ تحتِ آن حکومت‌ها جدا کرد و بدینسان حمایت از شهروندان غیر نظامی در جنگها را در بر مبانی حقوقیِ مستحکم و مستقلی قرار داد.
اگر قضاوتِ هنجاری در مشکل‌ترین ساحت از روابط انسانی یعنی جنگ ممکن باشد، در همه‌جای دیگر ممکن خواهد بود. جنگ، همه‌ی بزک‌های تمدّنی را از ما می‌گیرد؛ و اندام برهنه‌ی ما را هویدا می‌سازد.
مایکل والزر
مکاتب اخلاق مهار جنگ و گزاره های جنگ عادلانه
نظریّه های غربی در وادی اخلاق جنگ، شامل نظریّه‌ی جنگ عادلانه، بیشتر، پیرامون چهار پرسش محوری می‌چرخند وبر حسب نوع پاسخ، سه مکتب مشخص را تعریف می‌کنند:
نخستین پرسش این است که اصولاً منافع ملی تا چه حد به اخلاق مربوط می‌شود؟ دوم اینکه چه توجیه های اخلاقی برای توسل به جنگ و جود دارد؟ سوم این که موازین و هنجارهای اخلاقی حین جنگ کدام اند؟ و بالاخره چهارم این که موازین رفتاری پس از جنگ با کشور یا گروه مغلوب چگونه اند؟
به تناسب و بر حسب اینکه این سؤالات چه پاسخی دریافت دارند، مکاتب سه گانه ی صلح گرا که مطلقاً مخالف هر نوع جنگ است؛ و جنگ عادلانه که برخی از انواع جنگ‌ها را مانند جنگ دفاعی مشروع می‌داند؛ و مکتب رئالیست یا واقع گرا که ساز و کارهای تعقیب منافع ملی از جمله جنگ را مستقل از اخلاق می‌شناسند تعریف شده اند.
از آنجا که در مکاتب اول و سوم جنگ مطلقا ضد اخلاقی یا غیر اخلاقی است، تنها مکتبی که به اخلاق سنجی مقوله‌ی جنگ می‌پردازد، مکتب جنگ عادلانه است. ملاحظات اخلاقی جنگ عادلانه به سه ساحت اخلاق پیشا جنگ، اخلاق درون جنگ و اخلاق پسا جنگ تقسیم می‌شود.
در اخلاق یا عدالت پیشا جنگ، سوالات پیرامون اهداف و علل در شش زمینه صورت می‌بندد که برای نخستین بار در رساله‌ی آلکساندر هِیل (م. 1245 میلادی ) مُتالّه و فیلسوف مسیحی مطرح گردید. این شش زمینه عبارت اند از: علل عادلانه جنگ؛ مسولیت مشروع برای دستور جنگ؛ تناسب قوا، هزینه ها و حاصل جنگ؛ جنگ به عنوان آخرین راه حل اختلافات؛ امید معقول توفیق در جنگ؛ نیت وهدف مشروع جنگ.
دراخلاق یا عدالت درون جنگ، که به شیوه‌ی جنگ یا چگونگی رفتار در جنگ (اعم از مشروع السبب یا غیر مشروع السبب) می پردازد، چهار پرسش عمده درون جنگی مطرح می‌شود: محدوده‌ی جغرافیایی جنگ؛ گستره شمول مشروع جنگ به حیطه‌ی نظامیان و غیر نظامیان؛ نوع سلاح‌هایی که به کار می‌رود و هدف و عمق تخریب این جنگ افزارها؛ شیوه‌ی رفتاربا اسرای جنگی و نظامیان زخمی.
در اخلاق یا عدالت پسا جنگ، که به نحوه‌ی رفتار نیروی فاتح با سرزمین های اشغالی و مردم بومی می‌پردازد، رعایت حقوق بنیادین بشر، سلامت و رفاه، آزادی‌های اساسی و سایر امور گذران زندگی متعارفِ مغلوبین، مدّ نظر است.
آنچه در مورد محتوای حقوقی هر سه ساحت جنگ عادلانه آمد البته به مرور شرح و بسط و شمول بیشتری پیدا کرده و می کند و در اینجا صرفاً یک توضیح حد اَقلّی برای اشنایی ذهن خوانندگان آمده است.
ازاین‌رو ما بر بنی‌اسرائیل مقرّر داشتیم که هرکس دیگری از نفوس انسانی را به غیر قصاصِ قتل یا فسادِ روی زمین، بکُشد گویی همه‌ی بشریت را کُشته و هر کس دیگری را احیا کند، گویی همه‌ی انسان‌ها را احیا کرده.
قرآن مجید، مائده، 32
اخلاق جنگ در سنت اسلامی
قرآن مجید، در سوره‌ی مائده آیه‌ی ۳۲، ضمن اشاره به داستان هابیل و قابیل، بنیاد هستی شناسانه صلح را در منع کشتن بی‌گناهان پی ریخته است:
«از اینرو ما بر بنی اسرائیل مقرر داشتیم که هرکس دیگری از نفوس انسانی را به‌غیر قصاصِ قتل یا فسادِ روی زمین بکشد گویی همه‌ی بشریت را کشته و هر کس دیگری را احیا کند، گویی همه‌ی انسانها را اِحیا کرده است.»
توجه کنیم که طبق این آیه، در حساب الهی، شایستگی هر فرد انسانی فراتر از آن است که به شمارش آید. یک نفس محترم ممکن است، از نظر ارزش زیستی، برابر هزار نفر، یا برابر بی شمار باشد. به دیگر سخن، چون جنگ‌ها همیشه قربانیان متعدد بی گناه دارد، در هر جنگ، کلِّ بشریت بارها می میرد. عجیب این که این آموزه که در کهن ترین متون ابراهیمی آمده مانع جنگ آوران نبوده و آن را یا از سر شهوت خشونت‌گری نادیده انگاشته و یا با کودنی نفهمیده گذاشته و گذشته اند!
در فازِ بعدی تلاش ها و آموزه های قرآنی برای جلوگیری از جنگ و دعوا، این کتاب مقدس، انواع و اصناف اندیشه ها و نهادهای بخشایش گستر را فراروی بشریت قرار داده است. عفو(گذشت از مجازات)، صفح (گذشت از سرزنش)، غفران (خطا پوشی)، محو (نابودی پیشینه و آثار گناه) و تبدیل (امکان تبدیل گناه و خطا به صواب وامتیاز معنوی) به ترتیب پنج درجه و مرحله بخشایش قرآنی است که همراه با امکانات پشیمانی، عدالت جبرانی، توبه، انابه و شفاعت (میانجیگری) در رویکردی حد اکثری همه ی امکانات نظری و عملی و آخرتی را برای اجتناب از منازعه پیش روی مومنان قرار داده است. همه ی این گزاره ها در ساحت عدالت پیشا جنگ زیربنای اخلاق مهار جنگ در اسلام محسوب می‌شوند.
تلاش فقیهان مسلمان برای صورت‌بندی اخلاق و اجرایی‌کردن حقوق انسانی در جنگ
آموزه های قرآنی برای پیشگیری از جنگ و نزاع، با واقع بینی روان انسان، در گام بعدی همراه است با تلاش های اصولی و نهادی گوناگون برای مهار جنگ ها، تخفیف خسارات آن ها، توجه به حقوق انسانی فراجنگ، و تمهید بازگشت سریع به روابط حسنه بین طرفین متخاصم. علاوه بر این آموزه ها، سیره ی رفتاری پیامبر؟صم؟ و امامان؟عهم؟ در جنگهای متعددی که جامعه‌ی جاهلی و بدوی به ایشان تحمیل کرد، منبع مهمی برای تمشیتِ رفتار اخلاقی در جنگ‌ها به دست داد که همراه با آموزه های اخلاقی قرآن، در تدوین فقه جنگ به نسل اول فقیهان مسلمان کمک شایانی نمود، به نحوی که اگر در جهان مسحیت تدوین نخستین قانون و روش‌های منسجم اخلاقِ جنگ دوازده قرن به طول انجامید، تا بالاخره توسط راهب گراتیان در میانه‌ی قرن دوازدهم فراهم آید، فقیهان مسلمان تنها یک قرن بعد از رحلت پیامبر اکرم به نحوی که در کتاب حاضر آمده نخستین رساله های منسجم فقه جنگ مبتنی بر اخلاق جنگ را تدوین کردند. این فقیهان با استفاده از منابع فقهی، تاریخی و تفسیری، حقوق جنگ در اسلام را در رساله هایی بنام سیَر گرد اورده و مدون ساختند. نخست زید ابن علی (م. 122هجری) وسپس به ترتیب محمد ابن عبدالله نفس الزکیه (م. 145)، ابوعمرو اوزاعی (م. 157)، ابو اسحاق فزاری (م. 185) و محمد ابن الحسن الشیبانی (م. ۱۸۹) در کتب سیرَ خود در عمل شالوده ی مدون روابط بین الملل جهان اسلام را پی ریختند.
چالش‌های فقه جنگ طبق آنچه زید، نفس الزکیه، اوزاعی، فزاری و شیبانی فراهم آورده اند نشان می‌دهد که هر سه ساحت اخلاق پیشا جنگ، درون جنگ و پسا جنگ به منظور پیشگیری، کاهش گستره و آلام جنگ بطور گسترده، مدّ نظر فقیهان مسلمان بوده است. به‌عنوان مثال اصل خودداری از آغازگری عملیات جنگی، صیانت از عهد و عقدو میثاق با دشمن که پیش از جنگ صورت گرفته یا ممنوعیت خیانت به عهد (بنا به نظر محقق داماد، تفاوت حقوقی بین غدر و خدعه در کنوانسیون لاهه ۱۹۰۷ ملحوظ شده است)، صیانت از امان به پناهندگان صرف‌نظر از سلسله مراتب نظامی، ممنوعیت کاربرد سم و آلودن آب شرب و محیط زیست، حرمت حمله به سالخوردگان، زنان و کودکان، حرمت تخریب اماکن مقدّسه‌ی سایر ادیان، منع سوء رفتار با اسرای جنگی، منع شبیخون و غیره.
از میان پنج فقیه نامبرده، پرکارترین آنها یعنی محمد ابن الحسن شیبانی برای جهان اسلام بلکه بواسطه‌ی کتاب مجید خدّوری برای جهان غرب نیز به‌عنوان بنیان گذار روابط بین الملل شناخته شده است. به‌نظر می رسد امتیاز مهم و منحصر کتاب حاضر این باشد که دو فقیه قبل از شیبانی و همچنین دو فقیه معاصر وی را نیز بعنوان بنیان گذاران روابط بین الملل در تاریخ اسلام معرفی می‌کند. علاوه براین، کتاب حاضر خواننده را متوجه می کند که آن فقیهان نام‌دار در واقع هرکدام یک مکتب اخلاق جنگ را نمایندگی می‌کنند و بنابراین با هم افزایی آثار ایشان می‌توان به نگاه ژرفتری در موضوع پژوهش رسید.
سه رویکرد به جنگ در سنت اسلامی
همان گونه که در سُننِ ابراهیمیِ پیشا اسلام رویکردهای مختلف به جنگ منجر به پدید آمدن مکاتب چند گانه‌ی اخلاق مهار جنگ شده، مسلمانان نیز بر حسب شرایط تاریخی و اندیشگی، مکاتب مختلف فقهی اخلاقِ جنگ را پدید آورده اند. نخستین رویکرد، جنگ مشروع را تحت عنوان جنگ دفاع یا جنگ حق به رسمیّت می‌شناسد. در این دیدگاه، جنگ نمی‌تواند وسیله‌ی مشروع تبلیغات ایدئولوژیک، اسلام گستری، یا سلطه‌ی سرزمینی شناخته شود. در تاریخ تشیع، به‌عنوان مثال، هیچ‌یک از ائمه اطهار؟عهم؟ در هیچ جنگ توسعه‌ی سرزمینی و کشورگشایی شرکت نکردند. گفته می‌شود که تمام جنگ‌های دوران پیامبر اسلام اعم از غزوات یا سریّه ها (با حضور یا بی حضور پیامبر) جنگهای دفاعی بوده است و هیچ جنگ ابتدایی یا کشور گشایانه توسط ایشان صورت نگرفته است. یک محقق معاصر در مورد جنگ‌های پیامبر، علی اکبر علیخانی، با اسناد به تواریخ جنگ‌های صدر اسلام، اشاره می‌کند که در پنج جنگ عمده و اصلی که با مشارکت پیامبر اسلام صورت گرفته با احتساب میانگین اقوال و روایات مختلف در مورد این جنگ‌ها، حداکثر تعداد تلفات انسانی از 540 نفر تجاوز نمی‌کند. این در شرایطی است که یکی از خروجی های عمده‌ی سیاسی پیامبر؟صم؟، اتحاد نزدیک به 250 قبیله‌ی عرب است که برای ایشان جنگ ها و غارت ها، شیوه های مشروع اقتصادی برای زیست بوده است. خارج از جهان عرب نیز جنگ ها پدیده های کاملاً عادی شده و طبیعی برای اداره‌ی امپراطوری‌هایی از قبیل ایران و روم بوده است. در این صورت اِغراقی در این سخن نیست که جنگ های پیامبر در واقع برای پایان بخشی به فرهنگ جنگ به مثابه‌ی امری عادی در زیست مشروع اقتصادی بوده است.
سه جنگ امیرالمؤمنین ؟ع؟ را نیز می‌توان در این رویکرد و جنگ دفاعی قرار داد.
رویکرد دیگر در تاریخ مسلمانان، جنگ های موسوم به جنگ دعوت یا جنگ ابتدایی است که به منظور اسلام گستری صورت می‌گرفته است. این نمونه از جنگ‌ها از دوران خلفای پیامبر آغاز شده است. این رویکرد تکثرگرایی سیاسی، اخلاقی و ایدئولوژیک جهان را بر نمی‌تابد، بلکه با تقسیم جهان به دو گانه ی دار الاسلام و دار الحرب جهاد ابتدایی را با هدف توسعه‌ی سرزمینی وسیله ای برای تسلط بر تمام جهان روا می‌دارد. فقیه اصولی، امام شافعی که از بنیان گذاران نظری رویکرد فوق است، بعنوان مثال، جنگ توسعه یا دعوت را حداقل سالی یکبار بر حکومت اسلامی واجب شرعی می‌داند.
نوع سوم جنگ‌های مسلمانان، جنگ‌های سلاطین مسلمان است که در کشور گشایی، انگیزه های دعوت و یا ایدئولوژیک نداشته و جنگ را با هدف های اقتصادی و غنیمت آوری دنبال می‌کرده اند. در هر حال، انگیزه‌ی جنگ ها هر چه باشد، علی القاعده نباید بر مقررات انسانی درون جنگ و پساجنگ تاثیری داشته باشد.
شاید برای خوانندگان جالب باشد بدانند که علت حذف عبارت «حیّ علی خیر العمل» از اذان توسط خلیفه‌ی دوم عمر ابن الخطّاب این بود که چون این خلیفه در بحبوحه‌ی کشورگشایی‌های صدر اسلام قرار داشت، نگران بود که اگر مردمان نماز را بهترین عمل بدانند و جمله‌ی حی علی خیر العمل (بشابید بسوی بهترین عمل) را در باور داشته باشند، ممکن است از حضور در جبهه‌های جنگ امتناع ورزند. انگیزه‌ی سیاستِ حذفِ عبارتِ «بشتابید بسوی نماز به‌مثابه بهترین عمل» این بود که مسلمانان جهاد جنگی را بهترین عمل و حتی برتر از نیایش تلقی کنند و نسبت به آن اهتمام ورزند. با این حال برخی از احادیثِ موثّق مانند حدیث «برتری جوهر قلم علما از خون شهدا» اندیشه های قدرتمندی برای باز داشت کشورگشایی ها بوده اند. مطابق همین نگاه بوده که در آموزه‌های اساسی اخلاق مهار جنگ در اسلام و در سیره‌ی پیامبر و امامان، پرتاب اولین تیر جنگی یعنی پیشدستی در شروع جنگ ممنوع شده، زیرا جنگ به‌مثابه‌ی آخرین راه حل فصل مخاصمات و نه اولین گام یا گام مطلوب منظور شده است.
عدالت همیشه از اردوی فاتحان فرار می‌کند.
سیمون وِی
هنجار مشترک ابراهیمی در توجیه جنگ: مسئله‌ی عدل الهی
در نگاهی تطبیقی به اخلاق جنگ در مکاتب سه گانه‌ی ابراهیمی، مکتب حقوق طبیعی کاتولیک، مکتب صلح گرای مسیحی، مکتب جنگ‌های واجب یهود و مکتب دفاع یا دعوت اسلامی در یک جهانبینی مرتبط به جنگ و صلح، اشتراک دارند: همه‌ی آنها جنگ را در محدوده‌ی عدل الهی تعریف می‌کنند. به استثناء مکتب صلحِ مطلقِ مسیحی، در همه‌ی سنت های دینی فوق الذکر، عدل الهی، هم عامل مشروعیت جنگ و هم محدود کننده‌ی اخلاقی شیوه ی آن است. هم در حقوق طبیعی کاتولیک و هم در نگاه معتزلیِ اسلامی، ‌به عدالت از منظر عقل نظر افکنده می‌شود. در برخی دیگر از مکاتب یهودی و اسلامی- اشعری اما منشا عدالت وحیانی است. در تاریخ عبری، جنگ‌هایِ دستوریِ خداوند واجب عینی و جهانی هستند. اما جنگ‌های سلاطین یهود، هویّت ناسوتی و این جهانی دارد. مُتالّه برجسته‌ی مسیحی، سنت پل، جنگهای مسیحی را که مشابه جنگ دعوت اسلامی است، جنگ بشارت می نامد. در اندیشه پیامبر اسلام اما جنگِ واجبِ بزرگتر، نبرد با نفس اماره و بنابراین درونی است.
در تاریخ جنگ‌های پیروان ابراهیم، صلیبی گری مسیحی، صهیونیسم یهودی و جهادیسم اسلامی در واقع پروژه هایی جنگی هستند که امری دینی را با امور دنیوی التقاط می‌دهد. مشکل اصلی هرسه گرایش این است که هویّت و اهداف سیاسی را با اهداف اخلاقی التقاط می‌دهد. در دنیای معاصر، کشوری را عامل اجرای فرامین الهی دانستن از سوی سیاسیون، مشابه آنچه مسیحیان تبشیری عقیده دارند، منشاء بسیاری از جنگ‌های غیر عقلایی و غیر اخلاقی شده است.
در مورد تاثیر گذاری وضعیت های تاریخی ملل روی ترجیحات اخلاق جنگ، بنظر الیزابت مایر «سنت اخلاق جنگ اسلامی معاصر بیشتر متوجه اخلاق پیشا جنگ بوده است؛ این درست به خلاف سنت ماقبل مدرن اسلامی است که بیشتر متوجه اخلاق درون جنگ بود زیرا نظام‌های اسلامی در کشور گشایی موفق بودند.» از نظر مایر، در دویست سالی که جهان اسلام در وضعیت دفاعی نسبت به جنگ‌های استعماری قرارداشته، از آنجا که قربانی بی عدالتی پیشا جنگ و جنگ های نامشروع بوده، چندان به عدالت درون جنگ التفاتی نداشته است. در جنگ ایران و عراق دو جنبه‌ی اخلاق برون جنگ و بیرون جنگ اهمیّت بسیاری یافت. به‌نظر عراق تا زمانی که ایران آتش بس را نمی پذیرفت، رعایت هیچ نوع اخلاق درون جنگ معنا نداشت و بنابراین دست به کاربرد سلاح کشتار جمعی شیمیایی یا بمباران مناطق مسکونی شهرها می‌زد. از نظر ایران تا زمانی که عدالت پیشا جنگ احراز نمی‌شد، توقف جنگ معنا نداشت و بنابراین میانجیگری‌های بین المللی برای ختم جنگ را بر نمی تافت.
در هنگامه‌ی نبرد شیعیان عراق با داعش، آیت الله سیستانی، تقریبا به‌طور استثنایی در دوران معاصر، دستور العمل مفصّلی را پیرامون اخلاق جنگ منتشر ساختند که به لحاظ گستردگی نظری و کاربردی در هر سه ساحت اخلاق پیشاجنگ، درون جنگ و پسا جنگ، یک رساله عالی و کم نظیر اخلاق جنگ در نگاه شیعی – اسلامی به حساب می آید.
این مشاهدات و ملاحظات نشان می‌دهد که تاریخ تحول اندیشه‌ی اخلاق مهار جنگ به‌نحوی تنگاتنگ از حوادث تاریخی و افت و خیزهای نهادهای قدرت متأثر بوده است. بنابراین پژوهش درباره‌ی تحولات اخلاق مهار جنگ ناچار باید با پژوهش‌های تاریخ جنگ‌ها همراه باشد تا اندیشه‌ها در ظرف زمانی و مکانی خود فهمیده شود.
نگرش راهبردی در اشاعه و تحکیم اخلاق جنگ و خلاءهای نهادی مربوطه
برای یک پژوهشگر اخلاق مهار جنگ، نهایت اهمیت را دارد که ضمن آگاهی به مبانی و منابع این اخلاق در سنّت اسلامی، تمام متون اخلاقی و تاریخی را با دید انتقادی مورد نظر قرار دهند.
از نمونه‌های عالی نگاه انتقادی، مقاله‌ی جهاد در دایرة المعارف بزرگ اسلامی است که توسط احمد پاکتچی تحریر شده و از عهده ی یک تحلیل منسجم پیرامون تاریخ تحولات اندیشه ی اخلاق جنگ برآمده است. پاکتچی نشان می‌دهد که چگونه نخستین کشورگشایان مسلمان که اصطلاحات حَرب و قتال در قرآن را دچار محدودیت‌های حقوقی و انگیزشی در جنگ می‌دیدند، به کلمه‌ی جهاد متوسل شدند و در واقع، این واژه را که بیشتر تلاشی برای مهار نفس اَمّاره بود، جنگی کردند.
نگاه انتقادی به جنگ توسعه‌طلبانه و ابتدایی در آثار علامه سیدمحمدحسین طباطبائی نیز مشهود است. ایشان در بخشی از تفسیر کبیر المیزان تصریح دارد که اگر خلفای اولیه مسلمان بجای صرف نیروهای خود در توسعه سرزمینی اسلام، به توسعه فرهنگی پرداخته بودند جهان اسلام در وضعیتی بهتر از امروز قرار می داشت.
در زمره‌ی نگاه‌های مهم انتقادی و تحلیلی نسبت به اخلاق جنگ در اسلام، کتاب جهاد در اسلام اثر نعمت الله صالحی نجف آبادی است که دقت نظری استثنایی در نقد نظریات فقها در باب اخلاق جنگ و ضرورت تجدید نظر در تدوین باب جهاد در فقه معاصر داشته است.
به گمان نگارنده گرچه هر چهار جنگ عمده‌ای که به امامان شیعه تحمیل گردید، یعنی جنگ‌های صفین، جمل، نهروان و کربلا به‌واقع آینه‌ی تمام نمای اخلاق شیعی است، جای بسی تأسف است که هنوز یک کتاب منسجم در این مورد به‌طور تحلیلی و با رویکرد آکادمیک نوشته نشده است. نگارنده اهمیت این موضوع را در نخستین کتاب خود خاطرنشان شده امّا کتاب به زبان انگلیسی است و هنوز توفیق ترجمه نیافته است.
نکته‌ی دیگری که برای پژوهش اخلاق جنگ در فرهنگ‌های اسلامی، شیعی و ایرانی اهمیت تام دارد این است که فرهنگ اخلاق مهار جنگ را نه‌تنها در کتاب های فقهی بلکه در همه‌ی منابع فرهنگی از جمله منابع فلسفی، هنری، کلامی، اخلاقی، ادبیات و تاریخ‌نگاری دنبال کنند.
چالش دیگری که فراروی اِعمال گزاره های اخلاقی در جنگ قرار دارد ضرورت درک تغییرات گسترده ساحت ها، ابزارها و شیوه های جنگ ها است. به‌عنوان مثال عاملیّت مستقیم در جنگ‌ها با ظهور جنگهای پهبادی تغییر اساسی یافته است. نقش رسانه ها و امکانات دروغ پراکنی امپراطوری‌های رسانه ای که افکار عمومی را کنترل می‌کنند از ابزارِ مؤثّر جنگ مدرن به حساب می آید. به‌نظر یکی از رسانه پژوهان معاصر، پل ویریلیو، تمامیت خواهی رسانه ای معاصر از تمامیت خواهی فاشیستی و کمونیستی به مراتب بدتر است. از آنجا که رسانه ها امروز از ابزارهای موثر خروش افکار عمومی و جنگ‌ها هستند، جهان ما به گفتگوهای جدی بین المللی و بین ادیانی در خصوص اخلاق رسانه و تدوین منشورهایی بر ضد دروغ نیاز دارد. در واقع اخلاق جنگ بطور جدایی نا پذیری به اخلاق رسانه مربوط شده است.
استخراج و تدوین اصول اخلاق مهار جنگ بدون وجود نهادهای تنفیذ این اصول در تمشیت روابط بین الملل چندان موفق نیست. به دیگر بیان، اندیشه های اخلاق مهار جنگ بیشترین اثر بخشی خود را هنگامی دارند که از سوی نهادهایی، حراست شده و اعمال گردد. جای بسی تأسف است که حتی در فرهنگ اعراب جاهلی چهارماه از سال قمری، ماه‌های حرام برای جنگ شناخته می‌شوند و حال آن‌که جامعه اسلامی نتوانست نهادهای مشابه و جایگزینی برای مهار جنگ ابداع کند. این نااندیشی و یا کم‌اندیشی علی‌رغم اشارات واضح قرآنی به ایده شفاعت است که به‌مثابه‌ی نهاد میانجیگری می‌توانست در زندگی همین جهان مانع از بروز جنگ‌ها شود. به‌نظر نگارنده، از آنجا که اندیشه شفاعت در فرهنگ شیعی بسیار پردامنه‌تر از سایر مکاتب اسلامی است، جا داشت مراجع ارجمند، که کمتر از پاپ در دستگاه مسیحی قدرت ندارند، در تأسیس سازمان‌های میانجیگر برای حل و فصل منازعات بین‌المللی پیشقدم شوند. البته برای این اقدام هیچگاه دیر نیست. خلاصه این سخن این است که محافل و مراجع علمی فارسی‌زبان اعم از حوزه‌های علمیه و دانشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد شایسته است که هم فقدان کارهای نظری و تطبیقی در مورد اخلاق جنگ و صلح را جبران نمایند و هم در تأسیس نهادهای جنگ پرهیز اقدامات مؤثری معمول دارند.
در هر جنگ، کلِّ بشریت بارها می‌میرد.
از متنِ پیش‌گفتار
اهمیت کتاب حاضر
نگاه بسیار اجمالی ما به تاریخچه‌ی شکل‌گیری الهیات و اندیشه‌های مربوط به اخلاق مهار جنگ در فرهنگ‌های غربی و اسلامی نشانه تلاش مستمر جامعه بشری برای محدود کردن و چارچوب دادن به منازعات تاریخی با سازوکارهای اخلاقی بوده است.
در آخرین فازهای این تلاش‌ها از زمان پایان جنگ اوّل جهانی به بعد، جامعه‌ی ملل و سپس سازمان ملل متحد و ارگان‌های تابعه‌ی این سازمان‌ها برخی از گزاره‌های اخلاقی مهار جنگ را به‌تدریج بصورت عهدنامه‌ها و میثاق‌های بین‌المللی مدون کرده و به تصویب ملل عضو رسانده‌اند. حاصل آنکه در حال حاضر مجموعه ی مقررات اخلاق جنگ که بصورت قوانین بین‌الملل درآمده بسیار قابل ملاحظه است، هرچند در عمل بخش کوچکی از این مقررات بطور جدی رعایت می‌شود. در این صورت باید از مشارکت جدی الهیات جهانی بویژه الهیات ابراهیمی در تولید، توسعه، تقنین و تنفیذ گزاره‌های اخلاق مهار جنگ بصورت مقررات بین‌الملل به جدّ تقدیر کرد. با این حال هنوز، هم، الهیات اخلاق جنگ در همه‌ی فرهنگ‌ها جای توسعه و نهادسازی جدّی دارد و هم نهادهای بین‌المللی موجود نیازمند برخورداری از سازوکارهای تنفیذ این مقررات و نیز توسعه کمی و کیفی قوانین مهار جنگ و خشونت است.
فیلسوف و مُتالّه معاصرِ فرانسوی سیمون وی(Simone Adolphine Weil م. 1943 میلادی) به فراست دریافته است که: «خدای دروغین رنج را به خشونت بدل می‌کند. خدای راستین خشونت را به رنج بدل می سازد.»
نمونه کار خدایان دروغین در عصر ما کم نبوده است. نسل حاضر که شاهد دو مورد از طولانی‌ترین جنگ‌های خاورمیانه بوده‌، یعنی جنگ ایران و عراق و جنگ فلسطین و اسرائیل، صحنه‌های دهشتناکی از سبعیّت انسان معاصر را تجربه کرده‌ است. کسی باور نمی‌کرد که فی‌المثل صدام حسین در 16 مارس سال 1988 با کمک کشورهای اروپایی در کاربرد سلاح شیمیایی هزاران شهروند خود را در حلبچه به فجیع‌ترین شکل نابود سازد. همچنین جهان برای مدتی طولانی در شوک روانی مشاهده حمله‌ی نظامی اسرائیل در 17 اکتبر 2023 به بیمارستان الاهلی غزه با استفاده از بمب اهدایی آمریکا است که طی آن صدها کودک و زن و سالخورده ی غیر نظامی و بیمار و پرستار در آتش سوختند.
از این حوادث پیداست بشریت راه درازی برای تنفیذ مقررات انسانی حل و فصل منازعات در پیش دارد. با این همه پژوهش‌های اخلاق جنگ ظرف چند دهه‌ی اخیر در فضای آکادمیک غرب رشد بسیار چشمگیری داشته است. برای کسانی که در این رشته مشغول تحقیق و تدریس هستند جای بسی تعجب است که چرا در جهان اسلام پیرامون اخلاق مهار جنگ کارهای جدی متعددی صورت نپذیرفته است و حال آنکه منابع اسلامی اعم از قرآن و سیره و حدیث و تفسیر و همچنین ادبیات جهان اسلام در ژانرهای مختلف قدمایی خود پیرامون اخلاق مهار جنگ آموزه‌های بسیار گرانسنگی به جامعه انسانی ارائه داده‌اند. فی‌المثل برای ایرانیان، شاهنامه فردوسی شاهکار بی‌نظیری در نگاه اخلاقی به جنگ‌ها به حساب می‌آید.
در مباحث صلح پایدار یا استراتژیک یک سوال مطرح این است که چرا مقولات متعارف فلسفه‌ی سیاسی مدرن (دموکراسی، حقوق بشر و بازار آزاد) در جلوگیری از جنگ های جهانی موفق نبوده اند؟ به دنبال چنین سوالی بود که فلاسفه‌ی سیاسی معاصر به این نتیجه رسیدند که در بازدارندگی جنگ و خشونت، فرهنگ و عناصر سازنده‌ی آن از جمله ادیان را نیز باید به حساب آورد. بنابراین، پژوهش جدی در مورد نقش ادیان در بازدارندگی یا مهار جنگ پایه ی بسیار مهمی برای دستیابی به صلح پایدار به حساب می اید.
این کتاب دفترِ نخستِ مجموعه آثاری است که از منظر تطبیقیِ بین رشته ای، بین ادیانی و بین المللی به نقش فرهنگهای جهانی در اخلاق جنگ و صلح می نگرد. دفتر حاضر تلاشی است آکادمیک برای بررسی بنیادهای سنت فقهی- اخلاقی اسلام برای مهار جنگ و خشونت که درست به انگیزه‌ی پر کردن بخشی از خلاء های علمی در اخلاق جنگ به زبان فارسی تدوین شده است تا به غنای برنامه‌های صلح‌پژوهی دانشگاه‌های فارسی‌زبان در سراسر جهان کمک کند. این دفتر به شرح آرای پنج فقیه طراز اول در قرن دوم هجری پیرامون اخلاق جنگ اختصاص یافته تا محققین و پژوهندگان این رشته را با سوابق علمی این مباحث در سنت اسلامی و ایرانی آشنا سازد.
دفتر دوّم این مجموعه به شرح تاریخچه‌ی اخلاق جنگ در چهار جنگ عمده صدر اسلام خواهد پرداخت. برای جامعه شیعی، هر چهار جنگ جمل، صفین، نهروان و کربلا درست به‌واسطه‌ی رعایت حداکثری اخلاق در جنگ هویّت‌ساز بوده است.
سه دفتر دیگر این مجموعه مقالاتی است که از زبان انگلیسی ترجمه می‌شود و نمونه‌هایی از اخلاق مهار جنگ در فرهنگ‌های مختلف جهانی را فراروی پژوهندگان مطالعات تطبیقی و بین‌رشته‌ای قرار می‌دهد.
امید مرکز پژوهشی مجد شیراز این است که پنج دفتر این مجموعه برای تدریس یک دوره از ادبیات اخلاق مهار جنگ در همه‌ی برنامه‌های صلح‌پژوهی و روابط بین‌الملل فارسی زبان به کار آید. امید دیگر این است که مطالعه‌ی هر پنج دفتر همچنین حوزه‌های علمیه را در امر بازنویسی باب جهاد از ابواب فقه یاری رساند.
در آستانه‌ی انتشار این اثر جا دارد که از استاد رحیمی‌نژاد که با دقت علمی مثال‌زدنی این مجموعه را آغاز کرده‌اند مجدّانه سپاس‌گزاری کنم. همانطور که خوانندگان بزودی با مطالعه‌ی کتاب حاضر در خواهند یافت، این دفتر حاصل پژوهش بسیار عمیق و پردامنه‌ای است که نویسنده فرهیخته‌ی آن بطور بسیار روشمند و علمی دنبال کرده و به تولید این اثر فاخر نایل آمده‌اند.
همچنین سپاس ویژه خود را تقدیم سایر پژوهندگان و کارپردازان کادر علمی مرکز مجد شیراز اساتید محمد برکت، محمدهادی طلعتی و سیدشهاب‌الدین مصباحی می‌کنم که در آماده‌سازی و ترجمه سه جلد دیگر این مجموعه تلاش مجدانه و بی‌وقفه‌ای داشته‌اند.
اگر پنج دفتر اخلاق مهار جنگ که به تدریج و ترتیب از سوی مرکز پژوهشی مجد منتشر خواهد شد بتواند در تحکیم این نکته که رشته‌ی مزبور در واقع پایه‌ها و شالوده‌ی هر نظام اخلاقی اعم از اسلامی است موفق شود به هدف گران سنگ خود دست یافته است.
از ناشر ارجمند و فرزانه این اثر جناب علیرضا بهشتی مدیر انتشارات وزین روزنه نیز تشکر ویژه دارم که در روزگار دشواری‌های بازار کتاب، انتشار این اثر را بخاطر نگاهشان به افق های فراخ فرهنگ به عهده گرفتند.
سیمون وی اندیشه‌ی پیشرفت تاریخی را یک فریب بزرگ می‌داند، زیرا تاریخ هیچ تعهّدی به ارتقاء اخلاقی ندارد. با این همه وقت مغتنم است که خوانندگان، هفتصد سال پس از درگذشت سعدی اندیشه‌ی صلح او را در باب اول بوستان جدی بگیرند:
به مردی که ملک سراسر زمین
نیارزد که خونی چکد بر زمین

شنیدم که جمشید فرخ سرشت
به سر چشمه ای بر به سنگی نوشت

بر این چشمه چون ما بسی دم زدند
برفتند چون چشم بر هم زدند

گرفتیم عالم به مردی و زور
ولیکن نبردیم با خود به گور

چو بر دشمنی باشدت دسترس
مرنجانش کاو را همین غصه بس

عدو زنده سرگشته پیرامنت
به از خون او کشته در گردنت

محمدجعفر امیر محلاتی
استاد صلح‌پژوهی دانشگاه اوبرلین
بیست و چهارم مهر ماه 1402