پیش‌گفتار

یک‌روز و آن‌همه خورشید؟!
یک‌روز و آن‌همه غروب؟!
ازآن‌پس
روزها همه کوتاه‌تر شدند!
حمیدرضا شکارسری

جامعه‌ی جهانی، به‌زودی، دهه‌ی دوّم قرن بیست‌ویکم میلادی را پشت‌سر می‌گذارد؛ و جهان اسلام، در آستانه‌ی ورود به قرن پانزدهم شمسی است. زمینه و زمانه‌ی زندگی ما در این عصر، در ذیل چه پارادایم‌های تمدّنی یا بی‌تمدّنی قرار دارد؟ ذهن تاریخی ما، چه روی‌کردها و راه‌بردهایی را برای مواجهه با این پارادایم‌ها در اختیار ما قرار می‌دهد؟ نقش چهره‌های حماسی تاریخ، هم‌چون سرور شهیدان، در این روی‌کردها چیست؟ اگر معنی‌شناسی زندگی امام حسین(ع) و یاران ایشان را در چهارچوب فهم پیشینیان منحصر کنیم، ظلم جدیدی را به ساحت آن روح پُرفتوح روا داشته‌ایم؛ ولی ظلم بزرگ‌تر به نسلی است که برای بیرون‌شد از بن‌بست‌های زندگی معاصر، راه چاره و الگوهای اخلاقی می‌جویند.
جامعه‌ی جهانی و اسلامی، به‌زودی، قرن چهارده خورشیدی را پشت‌سر می‌گذارد. این قرن از پایان جنگ جهانی اوّل شروع می‌شود؛ و در پایانِ خود، داعشی‌گری و طالبانیسم را تجربه می‌کند. جنگ اوّل جهانی، با مشارکت 28 کشور اروپایی و با چهل میلیون کشته، پایان می‌پذیرد. داعشی‌گری، اندیشه‌های سلفی و طالبانیسم نیز، خساراتش کم‌تر از آن جنگ نیست. یک‌قلم، در روزگار ما، جمعیّت آوارگان جهانی، به 65 میلیون نفر می‌رسد؛ که اکثر آن‌ها از خاورمیانه و شمال آفریقا، به‌دلیل هشت جنگ طولانی و جاری در این منطقه، از افغانستان تا نیجریه، از خانه و کاشانه آواره شده؛ و اگر نیم‌نفسی در قایق‌های سرگردان دریا دارند، امّید زندگی معناداری را به این زودی‌ها در سر نمی‌پرورند.
دیریست، بسیاری از پژوهنگان تاریخ تمدّن غرب، به این نتیجه رسیده‌اند که صلیبی‌گری مسیحی، هیچ نتیجه‌ی مثبتی برای غرب یا مسیحیّت نداشت؛ بلکه موجب شد که مرکز امپراتوری روم شرقی، یعنی بیزانس، سقوط کند. جهادیسم وهّابی، داعشی، طالبانی نیز، مسئول بی‌خانمانی 65 میلیون آواره‌ی اکثراً مسلمان از زادبوم خود است. این جمعیّت، معادل جمعیّت چندین کشور مسلمان است. آیا در این مقایسه‌ی تاریخی، به پدیده‌های مشابهی نمی‌رسیم؟
قرن چهارده شمسی، نه‌تنها با جنگ‌های جهانی و منطقه‌ای، بلکه با شدّت گرفتن تنهایی در همه‌ی جوامع بشری مواجه بوده است؛ به‌نحوی که اکنون، سالانه، هشتصدهزار نفر در سراسر جهان، دست به خودکشی می‌زنند؛ و مرگ یک انسان، در هر چهل ثانیه، نماد پارادایم منفی دیگری است که نسل معاصر با آن مواجه است.
البتّه، زندگی انسان در این قرن، یک‌سره سیاه و منفی نیست. در همین قرن، انسان به کره‌ی ماه سفر کرد؛ در همین قرن، انسان در مهار بیماری‌های واگیردار توفیق یافت؛ در همین قرن بالأخره انسان با برده‌داری خداحافظی کرد. با همه‌ی این توفیقات، بشر امروز، هنوز، با دو پدیده‌ی اهریمنی «تقابل» و «تنهایی» دست‌به‌گریبان است.
ملاحظات فوق، برای جوامع شیعی، یک سؤال بسیار مهم و کلیدی را فراروی می‌نهد:
اگر زندگی سالار شهیدان، از حماسه‌های مهمّ هویّت‌ساز شیعی است؛ و اگر حادثه‌ی کربلا، داستانی است که در بسیاری از مناطق تاریخی تکرار شده است؛ شیعیان، در مواجهه با پارادایم‌های اشاره‌شده در تمدّن قرن چهارده، چه پیامی برای خود و جهانیان، از حماسه‌ی حسینی استخراج می‌کنند؟ شیعه‌ی معاصر، چگونه می‌خواهد از فاجعه‌ی کربلا برای برچیدن بساط جهادیسم داعشی و طالبانی و وهّابی استفاده کند؟ آیا زندگی امام حسین(ع) و یاران باوفای ایشان، برای نجات قرن پانزده شمسی، از دو پدیده‌ی اهریمنی تنهایی و تقابل، راه‌کاری دارد؟
کتابی که اکنون در دست دارید، با این نیّت نوشته شده که برای سؤال‌های فوق، پاسخ‌هایی فراروی خوانندگان مسلمان و غیرمسلمان قرار دهد. شیرازه‌ی معنوی این کتاب، هم‌فکری و هم‌دلی جمعی از نویسندگان حاضر است؛ که همگان، دغدغه‌ی معنی‌شناسی زندگی امام حسین(ع) و فاجعه‌ی کربلا را در چهارچوب تمدّنی جهان معاصر دارند.
در مقاله‌ی نخست، صاحب این قلم، از دیدگاه کارشناسی رشته‌ی اخلاق جنگ، نشان می‌دهد که بُعد مغفولی از مظلومیّت امام حسین(ع) و یاران باوفای ایشان در این حقیقت نهفته است که آن امام همام، در تلاش حدّاکثری برای جلوگیری از فاجعه‌ی کربلا و ممانعت از آن جنگ نابرابر، توفیق نیافت؛ و آن تلاش‌ها نیز، در پرتو فرهنگ حماسه‌پروری، چندان دیده نشد. مظلومیّت مضاعف دیگر این‌که حدّاکثر تلاش در رعایت ضوابط اخلاق جنگ، از سوی ایشان رعایت شد؛ و درمقابل، دشمنان ایشان، در شکستن هیچ‌یک از مقرّرات اخلاق جنگ، در سنّت نبوی، خودداری نکردند. این مقاله، هم‌چُنین به این مهم می‌پردازد که جامعه‌ی جهانی شیعه، اکنون، چگونه می‌تواند در مناسبات محرّم و صفر و اربعین، از زندگی امام حسین و یارانش، جهت جلوگیری از فرهنگ خشونت‌گستری، استفاده‌ی بهینه کند.
مقاله‌ی دوّم، به‌قلم داود فیرحی، نگاه کاملاً تازه‌ای را به فلسفه‌ی سیاسی عاشورا و حرکت حسینی ارائه می‌دهد؛ و به معادلات بین حکومت و جامعه، که پیش‌زمینه‌ی فاجعه‌ی عاشورا است، توجّه می‌کند. این مقاله، با پرداختن به ماهیّت دولت در جهان اسلام و ظهور دولت‌های رانتی در دوران بنی‌امیّه، به تاریخ‌شناسی تحلیلی زمینه و زمانه‌ی حادثه‌ی عاشورا و به‌نحو بدیعی به اقتصاد سیاسی دستگاه خلافت می‌پردازد.
مقاله‌ی سوّم، به‌قلم عبدالرسول هادیان شیرازی، به گستره‌ی معنایی قرآن در خطبه‌ی حضرت زینب(س) می‌پردازد. این مقاله نشان می‌دهد که حضرت زینب(س)، به‌عنوان مهم‌ترین پیام‌آور فاجعه‌ی کربلا، چه معادلاتی را بین این فاجعه و آموزه‌های اخلاقی قرآنی برقرار ساخته؛ و چگونه تاریخ را در پرتو قرآن تحلیل می‌کرده است.
در مقاله‌ی چهارم، جویا جهان‌بخش، برخی ترجمه‌های فارسی بی‌دقّت از منابع و مَراجع و اصطلاحات و واژگان مقتل‌نویسان را، موردنقد قرار می‌دهد؛ و با ذکر نمونه‌هایی، خاطرنشان می‌سازد که اگر درمورد ترجمه‌ی فارسی برخی واژگان عربی متون مقابل، بی‌دقّتی به‌کار رفته، چه‌بسا ظرائف و امور مهمّی از حادثه‌ی کربلا، به‌ویژه دقائق اخلاقی، در غبار ترجمان نادقیق پنهان مانده باشد. بر این سخن مهم، این نکته را نیز می‌توان افزود که خود مقتل‌نویسان به زبان اصلی عربی نیز، از پشت عینک‌های مربوط به جهان‌بینی خود، فاجعه‌ی کربلا و فرازوفرودهای اخلاقی آن را روایت کرده؛ و ما، چاره‌ای جز دقّت در ترجمه و انتخاب یک نگاه تحلیلی به تاریخ کربلا نداریم.
در مقاله‌ی پنجم، مرتضی رحیمی‌نژاد، به واکاوی تاریخی ـ فقهی رفتارشناسی امام حسین(ع) نسبت به معاویه و یزید پرداخته است. رحیمی‌نژاد، با استناد به رأی فقها، نشان می‌دهد، ازآن‌جاکه معاویه، با امام حسن مجتبی(ع)، پیمان بسته بود؛ و نیز، ازآن‌جاکه امام اوّل شیعیان، وفای‌به‌عهد را، از واجبات مهمّ اخلاقی دانسته بود؛ امام حسین، بر همان پیمان باقی ماند. درمورد یزید امّا، پیمانی وجود نداشت؛ و امام، با توجّه به این‌که یزید، اکثر هنجارهای اخلاقی اسلام را شکسته بود، از بیعت با وی، سر باززد.
در مقاله‌ی ششم، ابوالحسن عمرانی، با نگاه به تعزیه‌داری به‌مثابه یک رسانه و تلفیق آن با رسانه‌ی مدرن تلویزیون، راه‌کارهایی را برای تأثیرگذاری روش‌مند این تلفیق، پیش‌نهاد می‌کند. عمرانی، هم‌چُنین پیش‌نهادات مهمّی برای تعزیه‌پژوهی معاصر دارد.
در مقاله‌ی هفتم، محمّدهادی طلعتی، چند مقاله‌ی مهمّ شهادت و جِهاد پژوهی را، از منابع انگلیسی‌زبان، به فارسی برگردانده؛ که همه، حائزاهمّیّت‌اند. در مقاله‌ی نخست، نظریّات جِهادی حسن البنا، از رهبران اخوان‌المسلمین مصر، ابوالعلاء مودودی، اسلام‌پژوه پاکستانی، سیّد قطب، محمّد عبدالسلام فرج، و آیت‌اللّه خمینی از ایران، موردبحث قرار می‌گیرند. مقاله‌ی مزبور، سپس، به تحلیل اثرگذاری حادثه‌ی 11 سپتامبر بر نظریّات جِهادی مسلمانان معاصر می‌پردازد.
مقاله‌ی هشتم، به نظریّات جِهادی متفکّرانی هم‌چون محمّد عبده، جمال البنا، سعید رمضان البوطی مصری، علی جمعه، مفتی اعظم مصر، جودت سعید، وحیدالدین‌خان از هند، فتح‌اللّه گولن از ترکیه، و محمّدطاهر القادری از پاکستان می‌پردازد.
هر دو مقاله، دامنه و طیف گسترده‌ی نظرگاه‌های جِهادی متفکّرین معاصر و مسلمان در جغرافیای وسیعی از جهان اسلام، و نیز، تأثیرپذیری این نظریّات را از حوادث تاریخی، نشان می‌دهد.
این مجموعه‌ی نظریّات، به امام‌حسین‌پژوهان امکان می‌دهد که در آیینه‌ی نظریّات تطبیقی معنا و مفهوم حادثه‌ی کربلا و معنی‌شناسی این حادثه و کارگزاران آن را، در زندگی معاصر، به‌طور ژرف‌تری دریابند؛ و موردتحلیل قرار دهند.
مقاله‌ی آخر، به‌قلم محمّد برکت، یک متن مهمّ عاشوراپژوهی، نوشته‌ی ابوعبداللّه زنجانی، در اوایل قرن بیستم را، پیشِ‌رو قرار می‌دهد؛ و تطوّر نوع نگاه به حادثه‌ی عاشورا را، ظرف یک‌قرن گذشته، روشن می‌نماید. متن زنجانی، هم به‌لحاظ محتوای فکری، و هم قدرت قلم، بسیار قابل‌توجّه است.
هر نُه مقاله‌ی کتاب حاضر، دیدگاه‌های نسبتاً تازه‌ای را در زمینه‌های شهادت‌پژوهی، جهادپژوهی، امام‌حسین‌پژوهی و عاشوراپژوهی ارائه می‌دهند. هدف اصلی انتشار این کتاب، این بوده که با فراهم آوردن مجموعه‌ی نظرگاه‌های معاصر، فارسی‌زبانان علاقه‌مند به مکتب اهل‌بیت، به‌ویژه ارادت‌مندان آستان حسینی، به معنی‌شناسی آموزه‌های آن امام همام و یاران باوفای‌شان بپردازند؛ و یاد آن چهره‌های حماسه‌ساز و اخلاقی بی‌نظیر تاریخ را، هم در حافظه‌ی جمعی و هم از طریق بسط آموزه‌های انسان‌ساز ایشان، زنده نگاه دارند.
درخاتمه، جا دارد که از همه‌ی نویسندگان محقّق، که در تهیّه‌ی این دفتر هم‌راهی کردند، به‌ویژه از محقّقین ارج‌مند مرکز پژوهشی مجد و مدیر اندیش‌مند مدرسه‌ی امام عصر، حجّت‌الاسلام والمسلمین برکت، که گردآوری این مجموعه را به‌زیبایی به پایان بردند، تقدیر کنم.
هم‌چُنین، از هم‌کار ارج‌مند، آقای عبدالرسول کهن‌زاده، که زحمت جمع‌آوری مقالات و امور تایپ و تنظیم کتاب را به‌عهده گرفتند، و نیز، جناب آقای قنبری، مدیر اندیش‌مند نشر نگاه معاصر، که زحمت انتشار کتاب را، در کوتاه‌ترین زمان، به لطف همیشگی و با افق اندیشگی وسیع، به‌عهده گرفتند، صمیمانه، سپاس‌گزاری می‌کنم.
زحمات همه‌ی اندیش‌مندان و یاران، إن‌شاءاللّه نزد خدای حضرت اباعبداللّه الحسین، مأجور است. بااین‌همه، هرچه به آستان سیّدالشهداء تقدیم کنیم، دربرابر عظمت معنوی آن روح سترگ و پُرفتوح، ران ملخی، هدیه از سوی موری، می‌نماید.
از خداوند منّان، توفیق می‌طلبیم که در بزرگ‌داشت سرور شهیدان، هرساله، دفتری از آخرین پژوهش‌ها پیرامون آموزه‌های ایشان برای زندگی امروز بشر، منتشر سازیم؛ و از هم‌اکنون، برای دفتر دوّم، از همه‌ی اندیش‌مندان این عرصه، مقاله می‌پذیریم؛ و بر دیده‌ی منّت داریم.
مهدی شفیعی، شاعر معاصر، خوش سروده است:
همه ماندند دورادور سرگرم تماشایش
همه ماندند و حظّ شعله را پروانه‌ها بردند

اسیر داستان تلخ خود بودم که جاماندم
تو را تا آن‌سوی شیرینی افسانه‌ها بردند

تمام شهر باران بود، باران بود، باران بود
تو را بر شانه‌ها، بر شانه‌ها، بر شانه‌ها بردند

28 مردادماه 1398
محمّدجعفر امیر محلّاتی